Μάθημα και παραμύθι {LF}της δυτικής Ιστορίας

Γεννημένος την πρώτη δεκαετία του 16ου αιώνα στη βενετοκρατούμενη Κέρκυρα, γόνος ευκατάστατης οικογένειας, γιος του Γεωργίου, ο οποίος ασκούσε το επάγγελμα του νούντσιου, δηλαδή εκπροσώπου ή αγγελιαφόρου του Βατικανού, ο ορθόδοξος Ανδρόνικος Νούκιος, έγραψε σε τρία βιβλία τις «Αποδημίες» του, δηλαδή το ταξίδι του από τη γενέτειρά του στη Δύση (θέρος 1545 – τέλη 1546), ενώ ο ίδιος ήταν ενταγμένος στην υπηρεσία του ανθρωπιστή Γεράρδου βαν Βέλτγουικ ντε Ραβενστάιν. Πιθανότατα ως διερμηνέας ή γραμματέας κατά τη μετακίνησή του προς τη Γερμανία αρχικώς, όπου έσπευδε προς ενημέρωση του αυτοκράτορα Καρόλου Ε’ για τα αποτελέσματα της πρεσβείας του στην αυλή του σουλτάνου Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς. Το ταξίδι ξεκίνησε από τη Βενετία, ακολούθησε πορεία προς τη Βόρεια Ιταλία, τη Γερμανία και, για πολιτικούς και διπλωματικούς λόγους συνεχίστηκε σε Φλάνδρα, Ολλανδία, Αγγλία, Γαλλία, με επιστροφή στη Βενετία.

Οι «Αποδημίες» είναι η εσωτερική διαδρομή ενός καλλιεργημένου ανδρός και πολυπράγμονος πνεύματος στο οποίο η ροή των γεγονότων επιβάλλει την ανάγκη κατανόησης ηθών και εθίμων των λαών που συναντά, αλλά και την περιέργεια και κατανόηση της πολεμικής και πολιτικής κατάστασης στα μέσα του 16ου αιώνα. Τότε που η Εκκλησία διασπάται σε λογιών δογματικές «αιρέσεις», η εκ Θεού μοναρχία οικοδομεί περιπετειωδώς την κρατική υπόσταση, οι αστοί ελέγχουν το εμπόριο στην ξηρά και – πολύ περισσότερο – στη θάλασσα, υφαίνοντας ένα πλέγμα συνεργασίας και ανταγωνισμού, το οποίο θα κυριαρχήσει ως την ώρα της Αμερικανικής και Γαλλικής Επανάστασης, τέλη του 18ου αιώνα. Κοντολογίς, οι «Αποδημίες» είναι η αποτύπωση της εμπειρίας ενός ανθρώπου που γνωρίζει εξ Ανατολών τη Δύση, όχι ως περιπέτεια, αλλά ως μάθημα. Οχι ως εικόνα, αλλά ως ιστορική δυναμική. Οχι ως περίπτωση, αλλά ως γνώση ενός συνεχιστή παιδείας και λογιοσύνης, απόδειξη ο αναγραμματισμός του πατρωνύμου του «Ανδρόνικος» σε «Νίκανδρος», τέχνασμα που χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον στους χρόνους της Αναγέννησης προς μίμηση του ονόματος συγγραφέων του ελληνικού κλέους.

Αυτή η ματιά προς τους επιφανείς του παρελθόντος δεν είναι τυχαία. Τα πρώτα βεβαιωμένα ίχνη του Νίκανδρου διακρίνονται το 1540, τη στιγμή που είναι εγκατεστημένος στη Βενετία και εργάζεται ως αντιγραφέας χειρογράφων, υπογράφοντας κιόλας την εργασία του δίνοντας την ημερομηνία και το όνομα του εντολοδότη. Ετσι μαθαίνουμε ότι ήταν στην υπηρεσία ενός ισπανού ευγενούς, γνωρίζουμε πως η Γαληνοτάτη έβριθε από Ελληνες που δούλευαν στον κόσμο του βιβλίου, πολλοί από αυτούς είχαν διασωθεί από την τουρκική επιδρομή στην Κέρκυρα, περισσότεροι προέρχονταν από διάφορες τουρκοκρατούμενες περιοχές, άλλοι από την Κρήτη, μια «γκρέκικη» κοινότητα, της οποίας ο Νίκανδρος υπήρξε γραμματέας της αδελφότητας των Ελλήνων της Βενετίας και, επιπλέον, υπεύθυνος των ελληνικών εκδόσεων του οίκου ντε Σάμπιο. Η δραστηριότητά του σε αυτόν τον τομέα τον καθιστά σοφό γνώστη της ελληνικής γλώσσας, η ανωτερότητα της οποίας υπογραμμίζεται ευθέως σε σύγκριση με τις γλώσσες των χωρών που διατρέχει.

Τα τρία βιβλία του που συγκροτούν τις «Αποδημίες» είναι μια πρωτοπρόσωπη κατάθεση, μια σκέψη προς τη Νούκια, τον μεγάλο έρωτα της ζωής του, άγνωστο αν πρόκειται για ένα απλό όνομα, για ψευδώνυμο, για σύζυγο. Ωστόσο, το έργο του δεν είναι αφιερωμένο σε αυτήν, αλλά σε πρόσωπα που παραμένουν άγνωστα, σε φίλους που επιθυμεί να ξαναβρεί, ένας από αυτούς είναι ο Κορνήλιος στην αρχή του δεύτερου βιβλίου, όταν απευθύνεται σε κάποιον Νικόλαο. Φαίνεται πως ο Νίκανδρος ολοκλήρωσε τη συγγραφή των τριών βιβλίων το 1547 στη Βενετία, τα οποία έχουν παραδοθεί σε τρία χειρόγραφα, αναθεώρησε με το ίδιο του το χέρι αρκετά σημεία, δεν εξασφάλισε πάντως επιτυχία, ούτε αναγνώριση από την έκδοσή τους. Για πολλούς αιώνες, κάποιοι λόγιοι γνώριζαν το όνομα και το έργο του, το οποίο εκδόθηκε αποσπασματικά κατά τους επόμενους τρεις αιώνες, παράδειγμα η αγγλική έκδοση της δεύτερης «Αποδημίας» από τον J. A. Cramer το 1841. Το πλήρες έργο κυκλοφόρησε (πρωτότυπο και μετάφραση) στη σειρά των κριτικών εκδόσεων Belles Lettres του Παρισιού το 1962 υπό τον τίτλο «Ταξίδια» και, παρά τις ευδιάκριτες ελλείψεις και παρερμηνείες, έτυχε εγκωμίων. Τα πράγματα διορθώθηκαν με την έκδοση (μετάφραση και σχολιασμό) του έργου από τον ιταλό ελληνιστή-βυζαντινολόγο Πάολο Οντορίκο (1952) από τις εκδόσεις Anacharsis της Τουλούζης το 2005 με τίτλο «Voyage en Occident». Οι εκδόσεις Αγρα προσφέρουν το πρωτότυπο κείμενο (αριστερή σελίδα), τη μετάφραση του Οντορίκο στη νεοελληνική (δεξιά σελίδα), αποδίδουν εύστοχα τον γαλλικό τίτλο (Ταξίδι στην Εσπερία) και κοσμούν την έκδοση με αναλυτική εισαγωγή του μεταφραστή, μελετητών του έργου και επίμετρο, διευκρινιστικές σημειώσεις στις τελευταίες σελίδες. Ο επαρκής αναγνώστης θα χαρεί το πρωτότυπο, το «ελλενίζειν» του συγγραφέα και, παράλληλα, την εξαιρετική απόδοσή του στα καθ’ ημάς.

Γεωγραφία και ιστορία

Με άλλα λόγια, η αξία του λόγου δεν μειώνεται από τη μονότονη πρακτική του συγγραφέα να περιγράφει κατά σύστημα, σε κάθε πόλη που διαβαίνει, πώς και πόσο είναι οχυρωμένη, ποιος ο πληθυσμός της και οι άρχοντές της, ποιο το κλίμα και η γεωγραφία της, ποιες οι κοινωνικές και οικονομικές δραστηριότητες, ποια τα γεγονότα που στοιχειώνουν την τοπική ιστορία. Ο όγκος των περιγραφών, των αποτιμήσεων και των σχολίων είναι τόσο στιβαρός και απλώς καταγεγραμμένος ώστε διαχέεται στον ισόρροπο απόηχο των συναντήσεών του με τον Κάρολο Ε’ της Ισπανίας-Γερμανίας, τον Ερρίκο Η’ της Αγγλίας (στην υπηρεσία του οποίου αναφέρεται ο αγνώστων στοιχείων στρατιωτικός Θωμάς ο Πελοποννήσιος) ως μέλος της ακολουθίας του Ραβεντστάιν, τη βασίλισσα της Ουγγαρίας Μαρία, του θαυμασμού του για τον Φραγκίσκο Α’ της Γαλλίας. Εντός εκείνου του ιστορικού κλίματος, που κατά συνθήκη ονομάζουμε «προνεωτερική εποχή», τα αρνητικά σχόλιά του για τον Λούθηρο και τον Μελάγχθονα, τα θετικά για τον Ερασμο, η γνωριμία του με τον ηγέτη των Αναβαπτιστών Ιωάννη του Μύνστερ, η εκτίμησή του για τους Γκοντζάγκα της Φερράρα, για τη σημασία της Κολωνίας, του Ρήνου και του Δούναβη, τα περίεργα της αγγλικής κοινωνίας («οι άντρες, συγγενείς και γνωστοί ασπάζονται στο στόμα και αγκαλιάζουν τις γυναίκες, αλλά και αυτοί που δεν τις έχουν δει ποτέ πριν και χωρίς μάλιστα να το θεωρούν αυτό καθόλου αισχρό»), ο ταξιδιώτης Νίκανδρος δεν μεγεθύνει τις απόψεις του, δεν υπερβάλλει, δεν ωραιοποιεί, δεν μεγαλοποιεί. Εχουμε στα χέρια μας ένα «παραμύθι» της δυτικής Ιστορίας, που δεν έχει πάψει να σαγηνεύει. Εχουμε την έκπληξη ενός ως τώρα ανεπίδοτου γράμματος.