Eνας Eλληνας του 16ου αιώνα στις αυλές της Δύσης

Σε αντίθεση με την πληθώρα ταξιδιωτικών αφηγήσεων για την Ελλάδα από ξένους περιηγητές, τα κείμενα Ελλήνων ταξιδιωτών για την Ευρώπη μέχρι τον 19o αιώνα είναι συγκριτικά ελάχιστα. Το παλαιότερο σωζόμενο αυτής της κατηγορίας είναι οι «Αποδημίαι» του Κερκυραίου Νίκανδρου (αναγραμματισμός του Ανδρόνικου) Νούκιου. Το ταξίδι του διάρκεσε ενάμιση χρόνο: ξεκίνησε τον Ιούλιο του 1545 και ολοκληρώθηκε το 1546. Το έργο αποτελείται από τρία βιβλία και περιλαμβάνει δύο ταξίδια: το πρώτο από τη Βενετία στην Κωνσταντινούπολη και επιστροφή στην Ιταλία, το οποίο ο Νούκιος επιλέγει να μην αφηγηθεί διότι, όπως εξηγεί, υπάρχουν ήδη πολλές σχετικές αφηγήσεις («υπό τε πλείστων συγγραφέων ιστορικών τε και λογογράφων ιστορηθέντα»)· και το δεύτερο, αυτό που αφηγείται και στο οποίο ακολούθησε τη διαδρομή από την Ιταλία, στη Γερμανία, στη Φλάνδρα, στην Ολλανδία, στην Αγγλία, στη Γαλλία και πίσω στην Ιταλία.

Οι «Αποδημίαι» κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα τον περασμένο Νοέμβριο από τις «Εκδόσεις Aγρα», με τίτλο «Ταξίδι στην Εσπερία» και γενική επιμέλεια του διακεκριμένου βυζαντινολόγου Paolo Odorico. Το βιβλίο περιλαμβάνει το πλήρες ελληνικό κείμενο των «Αποδημιών», όπου έχουν διορθωθεί τα «αναρίθμητα λάθη» της α’ έκδοσης του J. M. De Foucault (Παρίσι 1962· παλαιότερα το έργο είχε εκδοθεί αποσπασματικά), και αντικριστά την ελληνική μετάφραση της Σμαράγδας Τσοχανταρίδου. Περιλαμβάνει ακόμη «Προλεγόμενα» και «Εισαγωγή Α’» (στο κείμενο) από τον Paolo Odorico, «Εισαγωγή Β’» (ιστορική) και «Σημειώσεις» από τον Joël Schnapp, και «Επιλεγόμενα» από τον Yves Hersant. Οι εισαγωγές, οι σημειώσεις και το επίμετρο έχουν μεταφραστεί από το γαλλικό πρωτότυπο (Εκδόσεις Anacharsis 2005, α’ έκδοση 2003).

Το «Ταξίδι στην Εσπερία» παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον – για λόγους που θα εξηγήσω παρακάτω- και η ελληνική μετάφραση διευκολύνει και τους μη ειδικούς αναγνώστες να το απολαύσουν. Οι εισαγωγές, οι σημειώσεις και τα επιλεγόμενα παρέχουν πλούσια και διαφωτιστική υποστήριξη για την κατανόηση του κειμένου, ειδικά για τις ιστορικές αναφορές και την ταύτιση πόλεων και περιοχών, δεδομένου ότι ο Νούκιος χρησιμοποιεί τις αντίστοιχες αρχαίες ονομασίες. Η έκδοση αποτελεί πολύτιμη προσθήκη στην ελληνική βιβλιογραφία και όχι μόνο στην ταξιδιωτική, όπως θα εξηγήσω παρακάτω.

Η μετάφραση είναι γενικά προσεγμένη, λαμβάνοντας μάλιστα υπόψιν και τις δυσκολίες του πρωτοτύπου, που συνδέονται εν μέρει και με την κατάσταση του κειμένου (ο Odorico υπογραμμίζει την ανάγκη για μια νέα κριτική έκδοση). Δεν λείπουν όμως οι αστοχίες, κάποιες σοβαρές: ο Νούκιος περιγράφει το έδαφος της Σκωτίας ως «πυροφόρον», δηλαδή «εὔφορο» (<πυρός=στάρι), αλλά η μεταφράστρια συγχέει το εν λόγω επίθετο με το ομόηχο «πυροφόρον» (<πυρ), με αποτέλεσμα να διαβάζουμε ότι «το υπέδαφος είναι θερμό» και ο Schnapp να εκτιμά ότι ο αφηγητής ίσως αναφέρεται σε «ιαματικές πηγές». Θα έπρεπε επίσης να είχε προσεχτεί περισσότερο η μεταφορά στα ελληνικά των δεδομένων της γαλλικής έκδοσης. Δεν νοείται π.χ. να υπογραμμίζει ο Odorico ότι «Η εργασία αυτή δεν θα μπορούσε να έρθει εις πέρα χωρίς τη βοήθεια του Bernard Gineste», αναφερόμενος βέβαια όχι στην ελληνική αλλά στη γαλλική μετάφραση, ή να εμφανίζεται το όνομά του ως μεταφραστή στο εξώφυλλο (προφανώς στα γαλλικά) και να εξαφανίζεται στη σελίδα τίτλου.

Ας δούμε όμως ορισμένους λόγους, για τους οποίους αξίζει να διαβάσει κανείς το βιβλίο, πέρα από όσα περιλαμβάνουν οι εισαγωγές, οι σημειώσεις και το επίμετρο. Το 1545-1546 που ο Νούκιος ταξιδεύει στην Κωνσταντινούπολη και στην Ευρώπη, στην ευρωπαϊκή ήπειρο, στη Μεσόγειο και στην Ανατολή κυριαρχούν τέσσερις ηγετικές μορφές: ο Ερρίκος Η’ της Αγγλίας (1509-1547), ο Φραγκίσκος Α’ της Γαλλίας (1515-1547), και κυρίως ο Κάρολος Ε’ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (1519-1556), και ο Σουλεϊμάν Α’ ο Μεγαλοπρεπής της Οθωμανικής Aυτοκρατορίας (1520-1566). Ως μέλος της ακολουθίας του Γεράρδου βαν Βέλτγουικ (Gerard van Veltwick), απεσταλμένου του αυτοκράτορα Καρόλου, ο Νούκιος συναντά τον Σουλεϊμάν, τον Κάρολο και τον Ερρίκο, ενώ με τον Φραγκίσκο της Γαλλίας έχει άμεση, προσωπική συνομιλία (μετά την Αγγλία οι δρόμοι του Νούκιου και του Βαν Βέλτγουικ χωρίζουν). Στη νεοελληνική ταξιδιωτική λογοτεχνία δεν υπάρχει κάτι ανάλογο, όπου δηλαδή ένας παντελώς άγνωστος Ελληνας να συναντά όλους τους ισχυρούς του κόσμου (ας μην ξεχνάμε και τις υπερπόντιες κτήσεις του Καρόλου) μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Τέτοια πράγματα συμβαίνουν μόνο σε μυθοπλασίες.

Ενα άλλο σημείο αφορά τη φύση του έργου. Ενα αξιόλογο μέρος του δεν αποτελούν οι ταξιδιωτικές αλλά οι ιστορικές αφηγήσεις, και μάλιστα για γεγονότα που προηγούνται του ταξιδιού του Νούκιου. Για παράδειγμα, η «αιχμαλωσία του Φραγκίσκου» από τον Κάρολο συνέβη το 1525, οι έξι γάμοι του Ερρίκου Η’ έχουν ολοκληρωθεί το 1543, και ο Γ’ Βενετοτουρκικός Πόλεμος έλαβε χώρα από το 1537 έως το 1540. Είναι χαρακτηριστική εν προκειμένω η λατινική εγγραφή του βιβλίου στην Αμβροσιανή Βιβλιοθήκη του Μιλάνου ως ιστορικού έργου: Nicandri Nuncii Corcyrensis Historiarum Libri tres. Οπως είδαμε, ο ίδιος ο Νούκιος κατατάσσει τον εαυτό του στους «ιστορικούς και λογογράφους». Σε συγκεκριμένα σημεία η ορολογία που χρησιμοποιεί και η συνείδηση που την υπαγορεύει είναι καθαρά ιστορικού χαρακτήρα. Για παράδειγμα, όταν απολογείται διότι αφιέρωσε μεγαλύτερη του δέοντος έκταση στις λεηλασίες και τις ωμότητες των Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσσα κατά της πατρίδας του της Κέρκυρας και αναγγέλλει την επιστροφή στην εξιστόρηση της συνέχειας του Βενετοτουρκικού πολέμου, χρησιμοποιεί αντίστοιχα τους όρους «παρέκαβασις» και «ιστορία». Στο σημείο αυτό θα ήταν χρήσιμο να αντιπαραβάλει κάποιος τον θρήνο του Κερκυραίου Νούκιου για τα δεινά που έπληξαν την Κέρκυρα με τον «Κλαθμό Πελοποννήσου» του Κεφαλλονίτη Πέτρου Κατσαΐτη (1716). Και δύο έχουν έντονη ιστορική συνείδηση, μόνο που ο Νούκιος εντάσσει τις εχθροπραξίες του Ιονίου και της Πελοποννήσου σε ένα μεσογειακό θέατρο πολεμικών συγκρούσεων, όπως οι εκστρατείες του Καρόλου κατά της Τύνιδας και του Αλγερίου, και συμμαχιών, όπως αυτή του Φραγκίσκου με τον Σουλεϊμάν, που έφερε τις Οθωμανικές δυνάμεις στην Ιταλία και τη Γαλλία -συμμαχία που ο αφηγητής στιγματίζει.

Εξαίρεται συχνά το αναγεννησιακό πνεύμα των πληροφοριών που παρέχει ο φιλοπερίεργος ταξιδιώτης Νούκιος. Ομως το θέμα είναι σύνθετο. Απομονώνω πρώτα την αγάπη του για τη γνώση: επαινεί τη φιλομάθεια του Φραγκίσκου, τη συγκρότηση της μεγάλης βιβλιοθήκης του, και την προώθηση των εκδόσεων μέσω του Αγγελου Βεργίκιου, ώστε «τα πιο δυσεύρετα και σπάνια από τα ελληνικά, λατινικά αλλά και εβραϊκά βιβλία να καταστούν ευπρόσιτα και σε καλή τιμή σε όλο τον κόσμο». Από την άλλη πλευρά, όμως, είναι δύσκολο να κρίνει ο αναγνώστης αν οι επιθέσεις κατά των μοναχών, στο βιβλίο που αφιερώνεται στην Αγγλία, μεταφέρουν απλώς τη γραμμή του Ερρίκου και των συμβούλων του, με την οποία ο Νούκιος συντονίζεται απολύτως π.χ. στην περίπτωση της Αν Μπολίν, ή αν εκφράζουν και προσωπικές πεποιθήσεις του Νούκιου. Τέλος, μεσαιωνικές αντιλήψεις απηχεί η άποψη του Νούκιου ότι τα δεινά της πατρίδας του της Κέρκυρας αποτελούσαν τιμωρία για τις αμαρτίες των κατοίκων της, Σε αυτό το πλαίσιο καταγράφει «υπερφυσικά» φαινόμενα που προμήνυαν την επερχόμενη καταστροφή και δηλώνει ότι «είδε με τα ίδια του τα μάτια» ένα αγόρι να το τυφλώνουν και αργότερα να περπατά στην πόλη «με σώους και υγιείς τους οφθαλμούς του».

Αξίζει, όμως, να απολαύσει κανείς το «Ταξίδι στην Εσπερία» και για ορισμένα αισθητικά χαρακτηριστικά του, που υπερβαίνουν το «ταπεινό» είδος της ταξιδιωτικής λογοτεχνίας. Οι περιγραφές πλοίων στη δίνη της τρικυμίας έχουν μακρά παράδοση, κυρίως επική. Χαρακτηριστικά παραδείγματα στον Νούκιο είναι η περιγραφή της τρικυμίας στη Μάγχη και κυρίως αυτή που πλήττει τον στόλο του Καρόλου έξω από το Αλγέρι, η οποία διακρίνεται για την υφολογική της επιτήδευση. Αξιοπρόσεκτη είναι ακόμη η «έκφρασις» (περιγραφή) της περίτεχνης κρήνης του Φονταινεμπλώ, που σαγηνεύει και τις πέντε ανθρώπινες αισθήσεις. Οι δύο δημηγορίες του Ερρίκου, κατά του Πάπα και κατά των μοναχών, μάλλον υποδηλώνουν τη φιλοδοξία του Νούκιου να εντάξει την αφήγησή του στην ιστοριογραφική παράδοση.

Η αιτία του έρωτα

Γιατί όμως ο Νούκιος αποφασίζει να κάνει αυτά τα ταξίδια; Το ερώτημα αυτό διέλαθε την προσοχή των μελετητών. Οταν ο Γεράρδος έφτασε στη Βενετία με τελικό προορισμό την Κωνσταντινούπολη, ο Νούκιος τον επισκέφθηκε και ζήτησε να τον συνοδεύσει «όπου κι αν ήθελε να πάει» («όπουπερ αν βούληται»), διότι «θα μπορούς[ε] να του φαν[εί] χρήσιμος καθ’ οδόν». Τα λόγια του υποδηλώνουν ότι θέλει να φύγει από τη Βενετία πάση θυσία. Αυτό προκύπτει πεντακάθαρα από το προοίμιο του πρώτου βιβλίου, όπου ο Νούκιος κάνει λόγο για έντονη επιθυμία φυγής σε τόπους άγνωστους. Ως λόγο επικαλείται την πίεση από τις «αλλεπάλληλες δυσπραγίες που συνέβησαν στη ζωή [του]» («υπό τε δυσπραγιών αλλεπαλλήλων […] πιεζομένω»). Στη μετάφραση οι «δυσπραγίες» γίνονται «οικονομικές», ενώ η λέξη «δυσπραγία» σήμαινε γενικά «δυστυχία», «κακοτυχία». Ο ίδιος ο Νούκιος εξηγεί στην κατακλείδα του ίδιου βιβλίου τι ακριβώς είχε στον νου του, χρησιμοποιώντας μάλιστα την ίδια φρασεολογία (η μετάφραση έχει τροποποιηθεί»):

«Γιατί τι θα μπορούσα να πάθω, καθώς βασανίζομαι από τέτοιο πόνο και από αλλεπάλληλες συμφορές [«και δυσπραγιών αλλεπαλλήλων πιεζομένω»] και κυρίως
από τον βίαιο έρωτα που με τυραννά και με κατέχει, τον έρωτα αλίμονο για τη Νουκία εκείνη, την οποία μόνο που την αναφέρω, φλέγονται τα σπλάχνα μου. Και συγγνώμη, σωφρονέστατε, εάν δεν είμαι εγκρατής σε αυτά που λέω. Γιατί αυτός ο έρωτας έγινε η αιτία των τόσων συμφορών μου [«δυσπραγιών»]. Σ’ αυτόν και μόνο σ’ αυτόν χρωστώ χάρη, γιατί έγινε η αιτία να δω διαδοχικά τόσα έθνη και πόλεις και ήθη ανδρών και διάφορους τρόπους διοίκησης πολιτειών· είναι αυτός που με έκανε θεατή μιας τόσο μεγάλης περιπλάνησης [«άλης τοσαύτης»]».

Το στοιχείο του βασανιστικού έρωτα ως αίτιο που ωθεί τον Νούκιο σε μια μεγάλη περιπλάνηση αλλάζει τη διαμορφωμένη εικόνα για το «Ταξίδι στην Εσπερία». Θυμίζει πρόδρομη μορφή ρομαντικής μυθοπλασίας. Τι μας επιφύλασσε άραγε η επιστροφή του Νούκιου στη Βενετία στο τέλος της αφήγησης που έχει εκπέσει; Από την άλλη πλευρά, το «Νούκιος και Νουκία» δεν αποτελεί τυπικό δείγμα ονομάτων ζεύγους στις κλασικές μυθοπλασίες: υποδηλώνει άραγε συζυγική σχέση (;) ή το δεύτερο όνομα είναι χαϊδευτικό προσωνύμιο για το αγαπημένο πρόσωπο; Πιστεύω ότι ο έρωτας του Νούκιου πρέπει να συνεκτιμηθεί με άλλα ιδιαίτερα στοιχεία που επισήμανα παραπάνω. Φαίνεται ότι, σε αυτή την πρώιμη φάση της μεταβυζαντινής-νεοελληνικής ταξιδιωτικής λογοτεχνίας η ταυτότητα του είδους είναι ρευστή και υπό διαμόρφωση.

{1BSYG}Νίκανδρος Νούκιος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ταξίδι {LF}στην Εσπερία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ, εισαγωγή, επιμέλεια: Paolo Odorico, Σμαράγδα Τσιχανταρίδου{CR}Εκδ. Αγρα, σελ. 528{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 19,35 ευρ{4BTIM}ώ