Πολιτιστική διπλωματία: μήπως ήρθε η ώρα;

Διαχρονικά έχει θεωρηθεί ότι το αντικείμενο της πολιτιστικής διπλωματίας έχει δυνατότητες που ξεπερνούν κατά πολύ τον στόχο ανάπτυξης εφήμερης φήμης και τα αποτελέσματά της είναι ικανά να αλλάξουν τον ρου της Ιστορίας, έχοντας άμεσο αντίκτυπο στις διεθνείς σχέσεις. Για παράδειγμα, η εικόνα που έχει η Ευρώπη, και γενικότερα η Δύση, για την Ελλάδα έχει καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την ιστορική πορεία της χώρας. Το μεγάλο κύμα φιλελληνισμού του 19ου αιώνα που, κατά πολλοίς, επέτρεψε την εδραίωση και αναγνώριση του ελληνικού κράτους ως ανεξάρτητης πολιτειακής οντότητας, βασίστηκε στον θαυμασμό των Ευρωπαίων για το κλασικό ιδεώδες. Η ρομαντική πεποίθηση ότι αυτή η μικρή χώρα άξιζε να αναδυθεί από τις στάχτες της είχε τις ρίζες της σε πλήθος αφηγήσεων που έφταναν στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης διά στόματος εκπροσώπων της ευγενούς τάξης μαζί με πάμπολλα σχέδια από μετόπες, ζωφόρους και ακροκέραμα, αν όχι τα ίδια τα ευρήματα στις αποσκευές τους. Μέσα από αυτή την αυθόρμητη κίνηση ανθρώπων, ιστοριών και αντικειμένων, χωρίς σχέδιο ή στρατηγική, γεννήθηκε η μοντέρνα εικόνα της Ελλάδας.

Παρ’ όλ’ αυτά, στην περίοδο της οικονομικής κρίσης, σε ένα τελείως διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο, είδαμε την Ελλάδα να βιώνει πολιτική απομόνωση και διεθνή κατακραυγή κατηγορούμενη για κακοδιαχείριση εθνικών πόρων. Πέρα από το δημοσιονομικό έλλειμμα, η χώρα βρέθηκε αντιμέτωπη και με μια κρίση ταυτότητας, με τη σύγχρονη εικόνα της Ελλάδας να μην έχει ανακάμψει από αυτό το πλήγμα. Μετά την τραυματική συνθήκη της οικονομικής κρίσης, οφείλουμε να αναρωτηθούμε πώς μας αντιλαμβάνονται οι «Αλλοι» στον 21ο αιώνα και ποιες ευκαιρίες ανοίγονται μπροστά μας, προκειμένου η Ελλάδα να τοποθετηθεί στο παγκόσμιο στερέωμα υφαίνοντας ένα νέο αφήγημα για τον εαυτό της;

Εχει πολλάκις λεχθεί ότι η βαριά βιομηχανία της χώρας είναι ο πολιτισμός της. Το παγκόσμιο κοινό έχει ταυτίσει την Ελλάδα με το γαλάζιο της θάλασσας και το λευκό των αρχαιοτήτων της. Κι αυτές είναι ακόμη και σήμερα αρχέτυπες εικόνες πάνω στις οποίες βασίζουμε τη φήμη μας. Είμαστε, όμως, πολύ περισσότερα από αυτό· αλλά κάνουμε λίγα για να το αλλάξουμε. Η απουσία σύγχρονης παρουσίας στο πολιτιστικό γίγνεσθαι και καθαρού δημόσιου λόγου μειώνει την «ήπια» ισχύ της Ελλάδας. Τα τελευταία χρόνια το πεδίο της πολιτιστικής διπλωματίας έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον ερευνητών και φορέων, σε μια προσπάθεια αναζήτησης δρόμων άσκησης ήπιας ισχύος και εξέτασης του ρόλου της στις διεθνείς σχέσεις. Το αντικείμενο της πολιτιστικής διπλωματίας τοποθετείται στο όριο δράσης διαφορετικών φορέων με το υπουργείο Εξωτερικών, το υπουργείο Πολιτισμού, το υπουργείο Παιδείας και το υπουργείο Τουρισμού να υφαίνουν το βασικό πλέγμα σχέσεων. Ως φορείς είναι ικανοί να δημιουργήσουν ένα πολυδύναμο αφήγημα που να κινείται σε πολλά επίπεδα, κάνοντας χρήση γνωστών εικόνων, αλλά και νέων ιστοριών με ήρωες πρόσωπα του σήμερα. Σε αυτό το πλαίσιο θα πρέπει να αναρωτηθούμε συλλογικά ποιος είναι ο ρόλος της πολιτιστικής διπλωματίας στην εξωτερική πολιτική της χώρας και, εν τέλει, ποιο είναι το μέλλον της στην Ελλάδα του σήμερα; Μια τέτοια κριτική αναθεώρηση θα μας επιτρέψει να χαράξουμε ένα ενιαίο σχέδιο δράσης με τους πολίτες στην καρδιά του εγχειρήματος.

Η Δρ Δήμητρα Κιζλάρη είναι ειδική αναλύτρια σε θέματα πολιτικής για τον πολιτισμό και εμπειρογνώμων στο πρόγραμμα «Creative Europe» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Η Δρ Μαρία Σιεχατέ είναι ερευνήτρια στο Κέντρο Αριστείας CYENS και συμβασιούχος λέκτορας στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου. Μαζί έχουν επιμεληθεί τον συλλογικό τόμο «Ελληνική πολιτιστική διπλωματία: σύγχρονες προσεγγίσεις, μελλοντικές προκλήσεις», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Επίκεντρο