Τελικά, {LF}πώς ξεκινούν {LF}οι πόλεμοι;

Στις «Τρελές ιστορίες έρωτα και φαντασίας», την κλασική πλέον ταινία («The Princess Bride», 1987) του Ρομπ Ράινερ, ο «Βιζίνι», ένας αδίστακτος σισιλιάνος κατάσκοπος, λέει το εξής: «Το να ξεκινάς έναν πόλεμο είναι μια δουλειά υψηλού κύρους, με μακρά και ένδοξη παράδοση». Στην περίπτωση που μας απασχολεί, βέβαια, δεν μιλάμε για μία διαμάχη ανάμεσα σε δύο φανταστικά βασίλεια στο πλαίσιο ενός παραμυθιού που λέει ένας παππούς στον εγγονό του, αλλά για τον πραγματικό κίνδυνο μιας επίθεσης εναντίον μιας κυρίαρχης χώρας όπως η Ουκρανία από μία στρατιωτική και ενεργειακή δύναμη όπως η Ρωσία. Οπως επισημαίνει ωστόσο στην El Pais ο αρχισυντάκτης της ισπανικής εφημερίδας Ουίλιαμ Αλτάρς, η Ιστορία μάς διδάσκει πως ανά τους αιώνες έχουν χρησιμοποιηθεί όλων των ειδών τα προσχήματα ως casus belli. Οπως επίσης, πως είναι αδύνατο να ελέγξει κανείς και να φανταστεί τις συνέπειες μιας σύρραξης. Μας διδάσκει επίσης πως, άπαξ και τεθούν σε κίνηση ορισμένοι μηχανισμοί, η οπισθοχώρηση είναι πολύ δύσκολη. Οπως επίσης, ότι οι πόλεμοι μπορεί να έχουν αίτια, αλλά δεν είναι φυσικές καταστροφές όπως οι σεισμοί: πυροδοτούνται από μια χούφτα ανθρώπους, και υποφέρουν εξαιτίας τους εκατομμύρια άλλοι άνθρωποι.

Η καναδή ιστορικός και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Μάργκαρετ Μακμίλαν αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο του τελευταίου της βιβλίου, «The War. How conflicts have marked us» («Ο Πόλεμος. Πώς μας έχουν σημαδέψει οι συρράξεις»), στους λόγους που έχουν προταχθεί ιστορικά για τη δικαιολόγηση πολέμων και εισβολών, από την Τροία – «ένας άνδρας κλέβει τη γυναίκα ενός άλλου» -, μέχρι την ανατίναξη και βύθιση του αμερικανικού θωρηκτού «USS Maine» στον Κόλπο της Αβάνας, το 1898, που χρησίμευσε ως πρόσχημα για την αμερικανική επίθεση στην Ισπανία. «Μπορεί τα αίτια ενός πολέμου να μοιάζουν παράλογα ή ασυνάρτητα» γράφει η Μακμίλαν, «πίσω από αυτά όμως βρίσκονται συχνά πολύ βαθύτερες διαμάχες και εντάσεις. Κάποιες φορές χρειάζεται μόνο μία σπίθα».

Η πιο κρίσιμη στιγμή σε οποιαδήποτε διαμάχη, ίσως να είναι το σημείο καμπής της: πότε είναι πια πολύ αργά για να σταματήσει; Σε πρόσφατο άρθρο του για την ουκρανική κρίση, ο Economist θυμήθηκε μία φράση του σπουδαίου βρετανού ιστορικού Αλαν Τζον Πέρσιβαλ Τέιλορ: «Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος κατέστη αναπόφευκτος με το που εκδόθηκαν οι διαταγές επιστράτευσης στο Βερολίνο. […] Η περιπλοκότητα των σιδηροδρομικών δρομολογίων στις αρχές του 20ού αιώνα, από τα οποία εξαρτιούνταν τότε οι μετακινήσεις στρατευμάτων, έκανε την οποιαδήποτε αλλαγή πρακτικά αδύνατη».

Λίγοι αναλυτές πιστεύουν, παρά την αναμφίβολη και ευρεία ρωσική επιστράτευση, ότι το σημείο της μη επιστροφής έχει ξεπεραστεί στην Ουκρανία, είναι όμως πάντα πιο εύκολο να διαβάζει κανείς το παρελθόν παρά το παρόν. Το Netflix ανέβασε πρόσφατα το «Μόναχο: Στα πρόθυρα πολέμου», μία ταινία βασισμένη σε βιβλίο του Ρόμπερτ Χάρις που προσπαθεί να σώσει την τιμή του Νέβιλ Τσάμπερλεν, του βρετανού πρωθυπουργού που υπέγραψε τη Συμφωνία του Μονάχου το 1938 παραδίνοντας τη Σουδητία στον Χίτλερ και επιτρέποντας έτσι στον ναζί δικτάτορα να προετοιμάσει τον ολοκληρωτικό πόλεμο στην Ευρώπη. «Μέχρι να ξεκινήσει ένας πόλεμος, μπορεί να αποφευχθεί» λέει ο χαρακτήρας του. Οι τηλεθεατές του 21ου αιώνα, όμως, γνωρίζουν κάτι που ο Τσάμπερλεν δεν γνώριζε: ήταν ήδη αδύνατο να αποφευχθεί ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, διότι ο Χίτλερ είχε λάβει την απόφαση να επιτεθεί και απλώς προσπαθούσε να κερδίσει χρόνο.

Η κυβέρνηση του Τζορτζ Μπους του νεότερου ύφαινε για χρόνια ένα περίτεχνο δίχτυ ψεμάτων προκειμένου να δικαιολογήσει μία εισβολή στο Ιράκ. Ολοένα και περισσότερα στοιχεία δείχνουν πως το χτίσιμο της υπόθεσης εναντίον του Σαντάμ Χουσεΐν ξεκίνησε λίγες ημέρες μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου του 2001 στη Νέα Υόρκη και την Ουάσιγκτον. Πότε έγινε ο πόλεμος αναπόφευκτος; Είχαν καμιά αξία όλες οι συνεδριάσεις που πραγματοποίησε το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ πριν αρχίσουν να πέφτουν οι πύραυλοι στη Βαγδάτη στις 20 Μαρτίου του 2003; Μάλλον όχι. Και φυσικά, όταν εκατομμύρια πολίτες ανά τον κόσμο διαδήλωσαν κατά του πολέμου στις 15 Φεβρουαρίου του 2003, ο Λευκός Οίκος είχε ήδη πάρει την απόφαση να εισβάλει.

Το Ιράκ είναι μία χαρακτηριστική περίπτωση πολέμου όπου όλα έμοιαζαν ελεγχόμενα (αρχής γενομένης από τα ψέματα με τα οποία ξεκίνησε), αλλά που εξελίχθηκε σε καταστροφή με απρόβλεπτες συνέπειες. Το παρελθόν, για μία ακόμα φορά, μας προσφέρει πολλά παραδείγματα. Το 415 π.Χ., η Αθήνα αποφάσισε να πραγματοποιήσει μια εκστρατεία με σκοπό την κατάλυση της ηγεμονίας των Συρακουσών στη Σικελία. Το πρόσχημα ήταν η βοήθεια που ζήτησαν από τους Αθηναίους, λόγω κοινής καταγωγής, πρέσβεις από την Εγεστα, λόγω της καταπίεσης που δεχόταν η τελευταία, από ξηρά και θάλασσα, από τους Σελινουντίους. Στην πραγματικότητα, ήταν μια μάχη για την επέκταση της αθηναϊκής επιρροής στη Μεσόγειο και ακόμα ένα επεισόδιο του Πελοποννησιακού Πολέμου εναντίον της Σπάρτης. Δύο χρόνια αργότερα, όμως, οι αθηναϊκές δυνάμεις ηττήθηκαν στο λιμάνι των Συρακουσών, μία στρατιωτική πανωλεθρία που κατέστρεψε, τελικά, την αθηναϊκή δημοκρατία.

«Η αθηναϊκή εκστρατεία επέφερε επίσης μία τρομερή συνέπεια» γράφει ο αμερικανός ιστορικός Ντόναλντ Κέιγκαν στο βιβλίο του «Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος» (στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Ωκεανίδα). «Καταστροφικές απώλειες σε άνδρες και πλοία, εκτεταμένες εξεγέρσεις ανά την Αυτοκρατορία, και την είσοδο στη σκηνή της ισχυρής Περσικής Αυτοκρατορίας. Οι λόγοι αυτοί συνετέλεσαν σημαντικά στο να εξαπλωθεί η γενική άποψη πως η Αθήνα είχε τελειώσει». Το 411 π.Χ., για πρώτη φορά έπειτα από έναν αιώνα, εγκαθιδρύθηκε δικτατορία στην πόλη που εφηύρε τη δημοκρατία.

Από όλες τις ιστορικές καταστροφές που έφεραν απρόβλεπτες και ολέθριες συνέπειες, σημειώνει ο Ουίλιαμ Αλτάρς στην El Pais, η πλέον ενδιαφέρουσα παραμένει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Οι ιστορικοί έχουν περάσει περισσότερο από έναν αιώνα προσπαθώντας να βρουν τον πραγματικό λόγο για τον οποίο ξεκίνησε: από τη δολοφονία του αρχιδούκα Φερδινάνδου, διαδόχου της Αυστρο-Ουγγρικής Αυτοκρατορίας, στο Σαράγεβο, στις 28 Ιουνίου του 1914, μέχρι την έναρξη των εχθροπραξιών μεσολάβησαν πέντε εβδομάδες, στη διάρκεια των οποίων οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αποδείχθηκαν ανήμπορες να σταματήσουν έναν βλακώδη μηχανισμό, που τους οδηγούσε σε μια πανωλεθρία σχεδόν παρά τη θέλησή τους. O αυστραλός ιστορικός Κρίστοφερ Κλαρκ εφηύρε τον όρο «υπνοβάτες», στο ομώνυμο βιβλίο του («Οι Υπνοβάτες», στα ελληνικά, από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια), προκειμένου να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο οι υπεύθυνοι για την έκρηξη όδευσαν αποφασιστικά προς την άβυσσο, χωρίς να έχουν επίγνωση πως θα προκαλούσαν 20 εκατομμύρια θανάτους, 21 εκατομμύρια τραυματισμούς, την καταστροφή τριών αυτοκρατοριών και, στο τέλος του δρόμου, τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

«Πώς μπόρεσε η Ευρώπη να το κάνει αυτό στον εαυτό της και στον κόσμο;» αναρωτιέται η Μάργκαρετ Μακμίλαν στο βιβλίο της για την έναρξη του πολέμου «The war that ended peace: The road to 1914» («Ο πόλεμος που έβαλε τέλος στην ειρήνη: Ο δρόμος μέχρι το 1914»). «Υπάρχουν πολλές πιθανές εξηγήσεις, τόσο πολλές που είναι δύσκολο να επιλέξει κανείς μόνο μία» γράφει. Στο τέλος, η καναδή ιστορικός καθιστά σαφές πως «πολύ λίγα πράγματα στην Ιστορία είναι αναπόφευκτα», πως οι σφαγές της Λουβέν, του Βερντέν, της Σομ θα μπορούσαν να μην είχαν υπάρξει. Παράλληλα, ωστόσο, υποστηρίζει πως «οι δυνάμεις, οι ιδέες, οι προκαταλήψεις, οι θεσμοί και οι διαμάχες είναι αναμφισβήτητα σημαντικοί παράγοντες, δεν λαμβάνουν όμως υπόψη τα άτομα – τα οποία τελικά δεν ήταν και τόσο πολλά – στα χέρια των οποίων ήταν να πουν “ναι, πάμε, ας ξεκινήσουμε έναν πόλεμο” ή “όχι, ας σταματήσουμε”». Ανθρωποι κηρύσσουν – ή και αποτρέπουν – τους πολέμους. Πάνω από όλα όμως, άνθρωποι υποφέρουν εξαιτίας τους.