Αυτόπτης μάρτυς {LF}στη Γερμανία του 1945

Ο Χανς Φάλαντα, λογοτεχνικό ψευδώνυμο του Ρούντολφ-Βίλχελμ Ντίσεν, γεννήθηκε το 1893 στο Γκράιφσβαλντ της Βορειοανατολικής Γερμανίας. Υπήρξε εξέχων υποστηρικτής του ρεαλιστικού ύφους όπως αυτό εκδηλώθηκε μέσα από το καλλιτεχνικό ρεύμα της Νέας Αντικειμενικότητας, των αρχών του 20ού αιώνα. Ενας συγγραφέας που έχει αφήσει ανεξίτηλο χνάρι στα γερμανικά γράμματα. Κύριο δημιουργικό μέλημά του ήταν η αποτύπωση της ανθρωπογεωγραφίας όσων δεν μπόρεσαν να προσαρμοστούν στους κανόνες των απρόβλεπτων εν τέλει κοινωνικών και ιδεολογικών μεταμορφώσεων της χώρας του. Εναν κόσμο που ο Φάλαντα γνώριζε πολύ καλά, λόγω των δικών του σκληρών εμπειριών που βίωνε από νεαρή ηλικία. Μια αφηγηματική πορεία, που βρίσκει αντήχηση και έρμα στο κοινό τού σήμερα.

Από μικρός είχε μια ροπή προς την εξερεύνηση των ορίων της ζωής του, φλερτάροντας και με τον θάνατο. Η γνωστοποίηση ότι έλαβε μέρος σε μια διπλή μονομαχία (τότε είπαν έμμεση διπλή αυτοκτονία) απέκλεισε τον μετέπειτα συγγραφέα από τη φοίτησή του στο Λύκειο. Τότε ξεκίνησε ένα οδοιπορικό εγκλεισμού σε ιδρύματα. Κατατάχθηκε στον γερμανικό στρατό παραμονές του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά ύστερα από λίγο τον έδιωξαν λόγο του εθισμού στο αλκοόλ και στη μορφίνη. Εξεις που ακολουθούν τον Φάλαντα για χρόνια. Ασχολήθηκε με τη γεωργία και προσπαθώντας να ανακάμψει ξεκίνησε τη συγγραφή. Δημοσιογραφούσε όπου έβρισκε, ώσπου έπιασε δουλειά στον στιβαρό μέχρι και σήμερα εκδοτικό οίκο Ρόβολτ.

Εγινε γνωστός με το αμετάφραστο ακόμη στα ελληνικά «Αγρότες, Σπουδαίοι και Βόμβες» (1930) και δύο χρόνια αργότερα κυκλοφόρησε η πρώτη του μεγάλη επιτυχία «Και τώρα, Ανθρωπάκο;» (μτφρ. Ιωάννα Αβραμίδου, Gutenberg). Τα δεινά μιας οικογένειας που πολεμά την ανεργία και την πείνα, ενώ η χώρα έχει καταρρεύσει οικονομικά, την εποχή που οι ΗΠΑ και οι διεθνείς χρηματαγορές μαστίζονται από το Κραχ, τον κατέστησε άμεσα έναν συγγραφέα που αφουγκράζεται στο ακέραιο την εποχή του. Τον συνέλαβαν τα Τάγματα Εφόδου και συρόμενος σε «λαϊκό δικαστήριο» κατηγορήθηκε ως άθλιος οπορτουνιστής. Ο Φάλαντα αποφάσισε να μη φύγει στο εξωτερικό και να σβήσει την εις βάρος του ρετσινιά. Το δίτομο magnum opus του συγγραφέα κυκλοφορεί το 1937 με τίτλο «Λύκος ανάμεσα σε λύκους» (μτφρ. Ιωάννα Αβραμίδου, Gutenberg). Στο Βερολίνο των αρχών της δεκαετίας του ’30, με καλπάζοντα πληθωρισμό, ένας άνεργος αξιωματικός προσπαθεί να επιβιώσει. Η ατομική συνείδηση απέναντι σε μια διαλυμένη κοινωνία. Η επιτομή της Νέας Αντικειμενικότητας. Η δεκαετία του ’40 υπήρξε πολύ δύσκολη για τον Φάλαντα. Χώρισε με τη γυναίκα του, που έκανε απόπειρα κατά της ζωής της, ο ίδιος κλείστηκε σε άσυλο και ξανάρχισε με αυτοκαταστροφική μανία το ποτό. Ολα αυτά καταγράφονται με σκληρή ευαισθησία στο μυθιστόρημα «Ο Πότης» (μτφρ. Εμη Βαϊκούση, Κίχλη), ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε μετά τον θάνατό του.

Το παρόν μυθιστόρημα, «Ο Εφιάλτης», αποτελεί την ανατριχιαστική ανακεφαλαίωση της ζωής του και της Γερμανίας στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Φάλαντα σημείωνε: «Ουσιαστικά θεωρώ αυτό το μυθιστόρημα μια ιατρική αναφορά. Μιλά για την εγκάρσια απάθεια που κατέλαβε ένα μεγάλο μέρος του γερμανικού πληθυσμού τον Απρίλιο του ’45». Μια παραλυσία που είχε κυριαρχήσει και στον ίδιο. Οκτώ μήνες αργότερα πέθανε από καρδιακή προσβολή και την ίδια χρονιά (το 1947) κυκλοφόρησε «Ο Εφιάλτης» που επιβεβαίωσε τη συγγραφική του ποιότητα.

Ενα μίνι επικό οδοιπορικό, το οποίο αφορά την πτώση του ανθρώπου μέσα σε μια χώρα όπου η συλλογική αυταπάτη αποτέλεσε την ταυτότητά της για χρόνια. Η διαφθορά, η ντροπή, η απελπισία και τελικά οι αναπάντεχες αντοχές που κάνουν τον άνθρωπο να συνεχίζει να υπάρχει είναι οι προβληματισμοί που αναπτύσσονται εδώ. Στο επίκεντρο της υπόθεσης είναι και πάλι το διαχρονικό alter ego του Φάλαντα, το ανθρωπάκι που ισορροπεί πολύ κοντά στο χείλος της αβύσσου. Η πτώση των Ναζί φέρνει μια αλλόκοτη εσωτερική κατάρρευση πολλών Γερμανών, όπως αποτυπώνεται στο βιβλίο από τον πρωταγωνιστή και τη γυναίκα του.

Η υπόθεση

Το 1945 σε μια μικρή πόλη της Βόρειας Γερμανίας, ο Δρ Ντολ και η νεαρή σύζυγός του αναμένουν την άφιξη του Κόκκινου Στρατού. Διακατέχονται από την έντονη επιθυμία να τους υποδεχθούν ως ελευθερωτές. Οι στρατιώτες τούς φέρονται απαξιωτικά και τουλάχιστον εχθρικά. Ο Δρ Ντολ το δικαιολογεί πιστεύοντας πως ίσως φταίει το ότι ανήκει στο πιο μισητό έθνος εκείνη τη στιγμή στον πλανήτη, αλλά κάτι στην ατμόσφαιρα δείχνει πως το όνειρο του τέλους του πολέμου θα φέρει και άλλα, πιο σκοτεινά δεινά. Οπως, για παράδειγμα, ο δύσκολος δρόμος της επιβίωσης που μόλις αρχίζει. Ενα παιχνίδι χωρίς κανόνες και σε λίγο η δίκη της Νυρεμβέργης ξεκινά. Το σπίτι τους χάνεται και ξεκινούν να βρουν την τύχη τους στο Βερολίνο.

Ο Φάλαντα προσπαθεί να αποτυπώσει αυτά τα αλλεπάλληλα κύματα των συναισθηματικών αντιφάσεων, που σαρώνουν τον ίδιο και πολλούς συμπολίτες του, κατά την εποχή της πτώσης του μετώπου. Και τι ακριβώς υπήρχε πριν, αναρωτιέται ο συγγραφέας. Ενας κόσμος εγκλωβισμένος στο μηδέν, με τον Φάλαντα να ξύνει όσο χρειάζεται την επιφάνεια του τραύματος. Στο παγωμένο Βερολίνο, το ζευγάρι βρίσκεται εν μέσω χάους. Η εγκληματικότητα και ο φόβος κυριαρχούν. Η ηθική πυξίδα, σπασμένη. Η αφήγηση του Φάλαντα έχει διαβρωτική οξύτητα. Κυκλώνει και σφίγγει τους πρωταγωνιστές του, με τη μέγγενη της καθημερινότητας, σαν να θέλει εμμέσως να τους παραδώσει στο άσυλο της λήθης. Η ζωή μπορεί να βρει τα νέα υλικά για να αναπνεύσει ξανά; Μέσα από τα ερείπια τι περιμένει να γεννηθεί; Οι άνθρωποι δεν μπορούν να βρουν ειρήνη, η ευτυχία διαφεύγει συνεχώς και χρειάζεται να εφευρεθεί ξανά, δίχως τις παλαιές νοηματοδοτήσεις. Ολο αυτό το κακό που έχει προηγηθεί θα πρέπει κάπου να διοχετευθεί. Τα πρέπει όμως στη νέα εποχή δεν υπάρχουν. Για τον συγγραφέα το μυθιστόρημα λειτουργεί ως κάθαρση. Το τελευταίο κεφάλαιο του ταραχώδους βίου του.

{1BSYG}Χανς Φάλαντα{1BSYG}{CR}{2BTIT}«Ο Εφιάλτης»{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Αγγελος Αγγελίδης{CR}Εκδ. Gutenberg{CR}Σελ. 342{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 15 ευρ{4BTIM}ώ