Ο «Οδυσσέας» {LF}και οι μπριζόλες

«Θυμάμαι ότι αποκοιμήθηκα κάπου στη μέση της περιπλάνησης του Στίβεν στη Σαντιμάουντ Στραντ» γράφει η ιρλανδή συγγραφέας Αν Ενράιτ στο τρέχον τεύχος του «New York Review of Books» για την 100ή επέτειο από την κυκλοφορία του τζοϊσικού «Οδυσσέα» (2 Φεβρουαρίου 1922, την ημέρα των γενεθλίων του). Η έμπειρη μυθιστοριογράφος γνωρίζει ότι μπορεί να σαρκάσει τη σοβαροφάνεια γύρω από τον απόλυτο τίτλο του λογοτεχνικού μοντερνισμού (μαζί με την «Ερημη χώρα» του Ελιοτ, η οποία περιμένει τη δική της 100ή επέτειο τον Δεκέμβριο αυτής της χρονιάς).

Ο «Οδυσσέας» είναι πλέον κομμάτι του παιχνιδιού. Μέρος της ποπ κουλτούρας που ανακυκλώνει τους μύθους της, καθώς απευθύνεται σε όσους διάβασαν το χειμαρρώδες αριστούργημα, σε όσους έμειναν στα μισά, αλλά ακόμη και σε όσους δεν το έχουν αγγίξει. Από τη στιγμή που δραπέτευσε απ’ τον δημιουργό του το έργο μάς προσκαλεί να το γράψουμε ερήμην του, σε μια αέναη παράλληλη ανάγνωση. Είναι το μέτρο για τα όρια και τις δυνατότητες της εσωτερικής αφήγησης. Αλλά και ένα μέτρο για το αθώο παιχνίδι με το άγχος κουλτούρας. «Δεν έχεις διαβάσει ακόμη τον “Οδυσσέα;”» ήταν κάποτε μία από τις συχνότερες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις στα χρόνια του Πανεπιστημίου (μπορεί να είναι και σήμερα).

Οπως κάθε μείζον έργο που εντάσσεται στη συναισθηματική αγωγή των επίδοξων θαυμαστών, ο «Οδυσσέας» απαιτεί λύτρα και αντίτιμο: την αναγνωστική ωρίμαση, δηλαδή. Η Αν Ενράιτ γράφει ότι ήταν 14 ετών όταν πρωτοάνοιξε τις σελίδες του. Για την ιστορία, στην ίδια ηλικία ο Τζόις είχε την περίφημη πρώτη σεξουαλική εμπειρία με την πόρνη που συνάντησε στο Δουβλίνο, μετά τη θεατρική παράσταση «Ομορφη αγριοτριανταφυλλιά».

ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ. Ο «Οδυσσέας» κυκλοφόρησε στα 40ά του γενέθλια. Με τον τρόπο του, είχε ήδη ενθαρρύνει τον Ελιοτ να προχωρήσει στις δικές του καινοτομίες («Μακάρι να μην το είχα διαβάσει, για το καλό μου» έγραψε στον Τζόις), καθώς θεωρούσε ότι το βιβλίο διέγραφε μεμιάς όλο τον 19ο αιώνα. Για τη Βιρτζίνια Γουλφ, αντιθέτως, ήταν ένα προϊόν «ανάγωγης γραφής», «το βιβλίο ενός αυτοδίδακτου εργάτη», «ενός υποχονδριακού φοιτητή που ξύνει τα σπυριά του», όπως αναφέρει στην εξαντλητική βιογραφία του ο Ρίτσαρντ Ελμαν (εκδ. Scripta, 2005, μτφ. Αθηνά Δημητριάδου, επιμέλεια Αρης Μπερλής). Ο Εντμουντ Γκος θα αναφερθεί στον «λογοτεχνικό τσαρλατάνο του χειρίστου είδους» και στο «άναρχο κατασκεύασμά του, αισχρού γούστου», ο οποίος εκπορνεύει το ταλέντο του μέσω των χυδαιοτέρων χρήσεων.

«Μεγάλος αγύρτης» θα πει στην κόρη του Εύα ο πατέρας του Τζόις, Τζον Στανίσλαου, αφού διαβάσει μερικές σελίδες του βιβλίου, το οποίο η «σοφή θεία» Μάρεϊ θα καταχώσει σε ένα ντουλάπι και κατόπιν θα δανείσει αλλού για να μη βρίσκεται καν μέσα στο σπίτι. Από τη δική της αντίδραση και μια λεπτομέρεια στην παράλληλη «ιστοριογραφία» της λογοτεχνίας. Το βιβλίο που σήμερα θεωρείται το άγιο δισκοπότηρο για τους μελετητές του μοντερνισμού θα συγκριθεί στην εποχή του με μια μερίδα κρέας. Και μάλιστα από τον ίδιο τον δημιουργό του. Ακόμη κι έτσι, αντιστεκόταν από την πρώτη στιγμή στη σοβαροφάνεια με την οποία επενδύθηκε τα επόμενα χρόνια. Σε επιστολή του προς τη θεία Τζόζεφιν Μάρεϊ ο κακοδιάθετος Τζόις γράφει τον Οκτώβριο του 1922: «Σ’ το έστειλα πριν επτά μήνες αλλά δεν υπήρξε καμιά ανταπόκριση εκ μέρους σου… Κατά τα φαινόμενα δεν το διάβασες… Υπάρχει κάποια διαφορά ανάμεσα σε δώρο που είναι μια οκά μπριζόλες και σε δώρο που είναι βιβλίο σαν τον Οδυσσέα. Για την οκά τις μπριζόλες αρκεί να ευχαριστήσεις με ένα κούνημα του κεφαλιού, αν υποθέσουμε ότι είσαι μπουκωμένη με όσο κρέας χωράει το στόμα σου, δεν γίνεται όμως να κάνεις το ίδιο με ένα μεγάλο βιβλίο, λόγω της δυσκολίας να το χωρέσεις μες στο στόμα σου».