Ολα είναι «Watergate»

Στις 17 Ιουνίου 1972 πέντε διαρρήκτες συνελήφθησαν στο ξενοδοχείο Γουοτεργκέιτ της Ουάσιγκτον, την ώρα που φωτογράφιζαν έγγραφα και τοποθετούσαν κοριούς σε τηλεφωνικές γραμμές του Δημοκρατικού Κόμματος. Τα υπόλοιπα έχουν περάσει στην ιστορία με πρωταγωνιστές τους δημοσιογράφους της «Washington Post» Καρλ Μπέρνστιν και Μπομπ Γούντγουορντ. Η πιο αντιηρωική δεκαετία των ΗΠΑ ξεκινούσε με ένα σκάνδαλο και μια έρευνα. Η διαφάνεια οδηγούσε στην κοινωνική συνείδηση, με τον τρόπο που τρία χρόνια νωρίτερα είχαν υποδείξει τα δημοσιεύματα του Σέιμουρ Χερς και οι φωτογραφίες του Ρόναλντ Χέμπερλι από τη Σφαγή του Μάι Λάι στο Βιετνάμ. Οι ήρωες της περασμένης δεκαετίας ήταν ήδη κουρασμένοι, τα τραύματα ανοιχτά, ανέτειλλε η εποχή της διαμαρτυρίας και του φιλελεύθερου πολιτικού κινηματογράφου («Ολοι οι άνθρωποι του Προέδρου», ακριβώς για την υπόθεση Γουοτεργκέιτ, «Υπόθεση Πάραλλαξ», «Οι 3 μέρες του κόνδορα», «Η συνομιλία»).

Από την περίοδο εκείνη μας χωρίζουν φέτος ακριβώς 50 χρόνια – και ένας ωκεανός. Κι όμως, το «Watergate» έχει ελληνοποιηθεί. Λανσάρεται σαν τρόπαιο της εγχώριας μαχητικής τοξικότητας. Για να παραφράσουμε το ιστορικό προηγούμενο, οι wannabe ερευνητές στήνουν πλέον κασέτες αντί να ανακαλύψουν τις ήδη υπάρχουσες. Σε μια καταστρατήγηση της αρχής για τη διάκριση των εξουσιών υποδύονται – με σειρά εμφάνισης – τον ντετέκτιβ, τον εισαγγελέα και τον τιμωρό. Οι υποθέσεις που ιντριγκάρουν την κοινή γνώμη βαφτίζονται «ερευνητικές» πριν καν στοιχειοθετηθεί η έρευνα διαθέτοντας όλα τα στοιχεία ενός ψυχαγωγικού θεάματος. Σε ένα σύμπαν όχι και τόσο μακριά από το ελληνικό, πρώτα στήνονται τα πρωτοσέλιδα και στη συνέχεια ξεκινά η δίωξη των πολιτικών αντιπάλων. Αντί να ανακαλύψει η έρευνα τις πηγές, κατασκευάζονται οι πηγές προς όφελος της έρευνας. Σε πρόσφατες υποθέσεις, άλλωστε, οι Ιαβέρηδες ανασήκωσαν καταθέσεις μαρτύρων πριν την ώρα τους, ακόμη και δομές απροστάτευτων προσφύγων συνδέοντάς τες με το πρωθυπουργικό περιβάλλον.

Η ιστορία του Watergate, όπως και άλλων δημοσιογραφικών ομάδων που ακολούθησαν, αποτελούν στην πραγματικότητα την απόλυτη αντίστιξη στις φαντασιώσεις των ελλήνων τιμωρών – ένα ιδιοσυγκρασιακό συνονθύλευμα προσώπων, με βασικό πάντως χαρακτηριστικό ότι επί σειρά ετών δεν ασκούν ρεπορτάζ. Η καμπάνια είναι συνήθως στρωμένη με πρωτοσέλιδους ρύπους, αναρτήσεις που η μία σβήνει την προηγούμενη καταργώντας το τεκμήριο αθωότητας, «καταγγελίες» που κοχλάζουν στο σκοτεινό Διαδίκτυο, διατυπωμένες στην πολακική ιδιόλεκτο. Ακόμη κι αυτός, ο νέος αυριανισμός της ψηφιακής αρένας και του hashtag, αναγνωρίζει την καταγωγική μήτρα απ’ την οποία εκπορεύεται. Εκείνη που γέννησε τον καταγγελτικό κιτρινισμό, την άνευ αποδείξεων στοχοποίηση, την οποία εκκρίνει ως υποσύστημα το δόγμα του ηθικού πλεονεκτήματος. Ο αυριανισμός που συντάσσεται ανέξοδα – μέσω μιας γλυκερής ανάρτησης – με τα θύματα, αποτάσσεται με δάκρυα ευσεβισμού τη διαπόμπευση και την ίδια στιγμή μιμείται τους αρχαϊκούς κανόνες της.

Η ΚΟΥΛΤΟΥΡΑ ΤΗΣ ΑΠΟΣΤΟΛΗΣ. Ο κωδικός «Watergate» αντιστοιχεί στις ανεδαφικές φαντασιώσεις πολλών «σκοπευτών» στη λεγόμενη δημοσιογραφία των αποκαλύψεων. Στην πραγματικότητα δίνει το μέτρο των δυνατοτήτων μας: όσο περισσότερο τον επικαλείται κανείς τόσο ευκρινέστερα υποδεικνύει την απόσταση που μεσολαβεί μέχρι τον ποθητό στόχο. Οι συνθήκες μιλούν από μόνες τους. Η ερευνητική δημοσιογραφία στην άλλη ακτή του Ατλαντικού χτίζεται πάνω στις βάσεις της «κουλτούρας της αποστολής» (calling), όπως την αποκαλούν οι Αμερικανοί. Χάρη σ’ αυτήν δεκάδες δημοσιογράφοι κερδίζουν ετησίως το βραβείο που στην Ελλάδα οι δημοσιογραφικές φυλές ανταλλάσσουν μεταξύ τους δίκην ειρωνείας. Πέρυσι το Πούλιτζερ Τοπικού Ρεπορτάζ απονεμήθηκε στην «Tampa Bay Times», επειδή οι δημοσιογράφοι της «με τη χρήση πηγών και τη δημιουργική αφήγηση αποκάλυψαν πώς ένας ισχυρός σερίφης, με πολιτικές διασυνδέσεις, “έχτισε” μια μυστική επιχείρηση συλλογής πληροφοριών που στρέφεται εναντίον των κατοίκων». Η εφημερίδα στην οποία εργάζονται, γνωστή μέχρι το 2011 ως «St Petersburg Times», έχει αποσπάσει 13 Πούλιτζερ από το 1964. Οι συνυποψήφιοί τους προέρχονταν από άλλα δύο αμερικανικά Μέσα. Η συντακτική ομάδα του «Post and Courrier» από το Τσάρλεστον επιλέχθηκε για τη «φιλόδοξη έρευνά της σχετικά με το επίπεδο στάθμης του νερού στην πόλη τους, το οποίο ανέβαινε ταχύτερα απ’ ό,τι πριν και τις προκλήσεις από την κλιματική αλλαγή». Ο Τζακ Ντόλαν και η Μπρίτνι Μέτζια των «Los Angeles Times», επειδή «εξέθεσαν τις αδυναμίες του συστήματος υγείας στην κομητεία του Λος Αντζελες, οι οποίες προκαλούσαν μακροχρόνια αναμονή για ασθενείς, ώστε ορισμένοι να πεθάνουν πριν κλείσουν ραντεβού».

Είναι η δημοσιογραφία που ξεκινάει με τα απολύτως απαραίτητα για να αναμετρηθεί με την αρχή της πραγματικότητας. Που αμφισβητεί τις δικές της βεβαιότητες πριν καταγράψει τις αλήθειες και ξορκίζει τον εντυπωσιασμό από τον τίτλο ως το υστερόγραφο. Είναι αποκαλυπτική, επειδή αποφεύγει τις αποκαλύψεις των social media. Κλείνει τα μάτια στα χιλιάδες likes. Απευθύνεται στην κοινότητα, επειδή δεν ξεκινάει από ιδιοτελείς στόχους. Αντιστέκεται ακόμη και σ’ αυτή την επίκλησή της κάθε φορά που ο όρος «ερευνητική δημοσιογραφία» διαστέλλεται στα όρια της κατάχρησης. Ειδικά απ’ όσους εκκρίνουν μνησικακία πίσω από μια οθόνη. Αυτή, ναι, γίνεται «αποκαλυπτική» κάθε μέρα που περνάει. Αλλά δεν είναι δημοσιογραφία εδώ και καιρό. Αποκαλύπτει απλώς τους ξενιστές της.