Πώς το FBI σώζει την… τιμή της τέχνης

Ηταν στα μέσα της δεκαετίας του 1970 όταν οι υπεύθυνοι των αρχείων του Ιδρύματος Σμιθσόνιαν στην Ουάσιγκτον διαπίστωσαν πως μία από τις επιστολές του Κάρολου Δαρβίνου προς τον αμερικανό γεωλόγο Φέρντιναντ Βαντέβιρ Χάιντεν με ημερομηνία 2 Μαΐου 1875 είχε κάνει φτερά. Η κλοπή δεν θα είχε γίνει αντιληπτή αν ένας ερευνητής δεν την αναζητούσε στο πλαίσιο της μελέτης του. Η εμπλοκή του FBI στις έρευνες θορύβησε τον δράστη – εκτιμάται πως ήταν κάποιος από τους φοιτητές που έκαναν πρακτική -, ο οποίος και επέστρεψε την επιστολή, για να την ξανακλέψει λίγο αργότερα. Πέρασαν τέσσερις δεκαετίες. Το ημερολόγιο έδειχνε 26 Μαΐου 2016 όταν το FBI επέστρεψε την επιστολή στο αρχείο του Ιδρύματος, ύστερα από ενδελεχή έρευνα των πρακτόρων που στελεχώνουν την ομάδα δίωξης εγκλημάτων περί την τέχνη.

Στα πρώτα της βήματα η ομάδα που έχει την έδρα της στην Ουάσιγκτον διέθετε οκτώ πράκτορες μερικής απασχόλησης. Σήμερα, στελεχώνεται από 22 άτομα μερικής και πλήρους απασχόλησης και έχει συνεργάτες στις μεγαλύτερες πόλεις των Ηνωμένων Πολιτειών, μεταξύ αυτών η Νέα Υόρκη, το Σικάγο, το Λος Αντζελες και η Φιλαδέλφεια. Από το 2004, οπότε και ιδρύθηκε, η ομάδα έχει ανακτήσει περισσότερα από 20.000 αντικείμενα αξίας άνω των 900 εκατ. δολαρίων, σύμφωνα με τους επικεφαλής της.

Με δεδομένο όμως ότι οι ΗΠΑ αποτελούν τον ηγέτη της παγκόσμιας αγοράς τέχνης καταλαμβάνοντας το 42% της πίτας, μοιάζει αργοπορημένη η δημιουργία μιας ομάδας πάταξης των εγκλημάτων τέχνης μόλις πριν από 17 χρόνια, όταν η Ιταλία ίδρυσε ανάλογη εξειδικευμένη ομάδα – η οποία πλέον διαθέτει περίπου 300 μέλη – το 1969, πριν από τη Σύμβαση της UNESCO του 1970, που αφορά τη διακίνηση λεηλατούμενων πολιτιστικών αγαθών.

«Η χρονολογία 2004 είναι λίγο παραπλανητική με την έννοια ότι το FBI ασχολείται με τα εγκλήματα τέχνης για δεκαετίες», υποστηρίζουν ειδικοί πράκτορες – μέλη της ομάδας δίωξης εγκλημάτων σχετικών με την τέχνη, με μεγάλη εμπειρία σε ευρεία γκάμα υποθέσεων, μιλώντας στην εξειδικευμένη σε θέματα τέχνης ιστοσελίδα Hyperallergic. Στο βιογραφικό ορισμένων εξ αυτών έχει καταγραφεί η ανάκτηση έως και 4.000 αντικειμένων, αν και σημειώνεται ότι η συγκεκριμένη διαδικασία είναι εγγενώς συνεργατική και για την επιτυχή έκβασή της χρειάζονται επαφές με οίκους δημοπρασιών και μουσεία, ακαδημαϊκούς εμπειρογνώμονες, εισαγγελείς και αστυνομικούς εντός και εκτός αμερικανικών συνόρων. Η συνεργασία ειδικών από διάφορους τομείς άλλωστε επιβάλλεται και από τη φύση των συγκεκριμένων εγκλημάτων, στα οποία συμπεριλαμβάνονται πλαστογραφίες, ξέπλυμα βρώμικου χρήματος, παράνομη διακίνηση, λαθρανασκαφές, λεηλασίες και συνδυασμοί με άλλες μορφές του οργανωμένου εγκλήματος, όπως το λαθρεμπόριο ναρκωτικών και το εμπόριο όπλων.

Η ΙΝΤΕΡΠΟΛ. Η έκθεση της Ιντερπόλ αναφέρει ότι το 2020 τα 72 κράτη – μέλη της κατάσχεσαν 854.742 πολιτιστικά αντικείμενα, όπως πίνακες, γλυπτά, νομίσματα, αρχαιολογικά ευρήματα και βιβλία. Ανάλογη έκθεση της UNESCO, για την ίδια περίοδο, εκτιμά ότι το παράνομο εμπόριο πολιτιστικών αγαθών ανήλθε σε 10 δισ. δολάρια ετησίως.

Αν και το έγκλημα στον χώρο της τέχνης δεν είναι καινούργια υπόθεση, στη δεκαετία του 1970 γνώρισε άνθηση καθώς εκείνη την εποχή καθιερώθηκε η αγορά έργων τέχνης ως εναλλακτική μορφή επένδυσης. Τις επόμενες δεκαετίες απογειώθηκε αφού έγινε παγκόσμια τάση και οι τιμές ανέβηκαν σε δυσθεώρητα ύψη, με αποτέλεσμα οι κλοπές σε διαμερίσματα του Μανχάταν και σε γκαλερί της λεωφόρου Μάντισον να βρίσκονται συχνά στις σελίδες του αστυνομικού δελτίου.

Τα τελευταία χρόνια η διάθεση των κλεμμένων πολιτιστικών αγαθών έχει καταστεί αρκετά πιο δύσκολη καθώς έχουν δημιουργηθεί ευρέως προσβάσιμες μέσω Διαδικτύου σχετικές βάσεις δεδομένων. Το Εθνικό Αρχείο Κλεμμένων Εργων Τέχνης του FBI είναι μια δημόσια βάση δεδομένων κλεμμένων πολιτιστικών αγαθών. Για να ενταχθεί ένα αντικείμενο στον κατάλογο θα πρέπει η αξία του να υπερβαίνει τα 2.000 δολάρια και να αφορά κλοπή που έχει γίνει από χώρο ιδιωτικό ή δημόσιο μέχρι και αρκετές δεκαετίες πριν. Κατά συνέπεια, εάν ένας δυνητικός αγοραστής έχει υποψίες για τη νόμιμη προέλευση του έργου που πρόκειται να αποκτήσει μπορεί με μερικά κλικ στον υπολογιστή του να διαπιστώσει αν πρόκειται για προϊόν παράνομης διακίνησης.

Στο εν λόγω Αρχείο περιλαμβάνονται περισσότερα από 5.000 αντικείμενα: από σχέδια, πίνακες και γλυπτά μέχρι αρχαιότητες και σπάνια γραμματόσημα. Τα ύποπτα αντικείμενα μπορούν επίσης να ελεγχθούν στην παγκόσμια βάση δεδομένων της Ιντερπόλ, στην οποία έχουν καταχωριστεί περισσότερα από 52.000 κλεμμένα αντικείμενα. Το υλικό προσφάτως έγινε διαθέσιμο και μέσω εφαρμογής για κινητά τηλέφωνα.

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ. Αν και εξακολουθούν να συμβαίνουν κλοπές έργων τέχνης υψηλού προφίλ – τον Μάρτιο του 2020, για παράδειγμα, ένα αριστούργημα του Βίνσεντ βαν Γκογκ εκλάπη από ένα ολλανδικό μουσείο που ήταν προσωρινά κλειστό λόγω της πανδημίας -, η δημοσιότητα που δημιουργείται γύρω από την κλοπή σημαντικών έργων εμποδίζει τη μεταπώλησή τους. Η εξειδικευμένη ομάδα του FBI έχει συντάξει έναν κατάλογο με τα 10 κορυφαία εγκλήματα τέχνης, ανάλογο με εκείνον των 10 πλέον καταζητούμενων φυγάδων, ο οποίος ξεκίνησε να κυκλοφορεί το 1950. Στην κορυφή του βρίσκονται αντικείμενα που λεηλατήθηκαν από το Ιράκ το 2003 – πολλά, στο μεταξύ, έχουν ανακτηθεί και επαναπατρίστηκαν – και η περίφημη ληστεία του Μουσείου Ιζαμπέλα Στιούαρτ Γκάρντνερ: πρόκειται για την κλοπή που συνέβη μια νύχτα του 1990 και αφορούσε πίνακες ζωγραφικής αξίας περίπου 500 εκατ. δολαρίων. Παρά το γεγονός ότι το μουσείο έχει προσφέρει αμοιβή 10 εκατ. δολαρίων για να εξασφαλίσει πληροφορίες που θα οδηγήσουν στην επανάκτησή τους, το εν λόγω έγκλημα παραμένει άλυτο για περισσότερες από τρεις δεκαετίες.

Η Ιντερπόλ αναφέρει ότι οι περισσότερες κλοπές έργων τέχνης γίνονται κυρίως σε ιδιωτικές κατοικίες, αν και τα μουσεία όπως και οι χώροι λατρείας αποτελούν επίσης δημοφιλείς στόχους των δραστών. Ενας άλλος τομέας μέσω του οποίου τροφοδοτείται η αγορά είναι οι λαθρανασκαφές σε αρχαιολογικούς χώρους, που φαίνεται να αυξάνονται στην Ασία και τον Νότιο Ειρηνικό, καθώς η έκθεση της Ιντερπόλ αναφέρει ότι τα αντικείμενα από παράνομες ανασκαφές κατά το 2020 ήταν 40 φορές περισσότερα σε σχέση με το 2019.

Τα ντοκιμαντέρ που αφορούν το κυνήγι των κλεμμένων έργων τέχνης, τα δημοσιεύματα στον Τύπο, αλλά και η ευαισθητοποίηση που υπάρχει διεθνώς σχετικά με τον επαναπατρισμό αρχαιοτήτων και έργων τέχνης έχουν κινητοποιήσει τόσο οίκους δημοπρασιών, μουσεία και γκαλερί να είναι περισσότερο προσεκτικά στα αντικείμενα που υποδέχονται και διακινούν, όσο και το ευρύ κοινό που επικοινωνεί με τις Αρχές όταν υποπίπτει στην αντίληψή του κάποια ύποπτη κίνηση ή πληροφορία.