Νέες έρευνες για τα ελληνικά κλοπιμαία των Ναζί

Τι συνδέει τη μαρμάρινη προτομή ενός αρχαίου έλληνα φιλοσόφου (ή πολιτικού) και το άγαλμα ενός νεαρού σατύρου που βρίσκονται στις αποθήκες του Μουσείου Καλών Τεχνών της Βοστώνης με ένα χάλκινο αγαλματίδιο γυναίκας και έναν σφραγιδόλιθο από σάρδιο λίθο που εκτίθενται στο Μουσείο Γκέτι στο Λος Αντζελες; Είναι ελάχιστα μόνο από τα παραγνωρισμένα θύματα λεηλασίας των Ναζί: αρχαιότητες που άρπαξαν από την Ελλάδα και άλλες χώρες οι οποίες βρέθηκαν στην κατοχή τους και σήμερα είναι διάσπαρτες σε προθήκες ή αποθήκες μουσείων και σε ιδιωτικές συλλογές. Και είναι εκείνες που έχουν αρχίσει να βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο νέων ερευνών, καθώς έως τώρα το βάρος είχε πέσει στον εντοπισμό έργων τέχνης που άλλαξαν παρανόμως χέρια κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Φως σε αυτό το θέμα επιχειρεί να ρίξει η αμερικανική εφημερίδα «The New York Times» με εκτενές άρθρο που υπογράφει ο Milton Esterow και στο οποίο δίνεται έμφαση στις αρχαιότητες που λεηλατήθηκαν από το ελληνικό έδαφος. «Δεν έχει γίνει η έρευνα στο βάθος που θα έπρεπε σχετικά με την τύχη των ελληνικών, ρωμαϊκών, βυζαντινών, ετρουσκικών και αιγυπτιακών αρχαιοτήτων που έκλεψαν οι Ναζί» λέει η Κλερ Λάιονς, επιμελήτρια Αρχαιοτήτων στο Μουσείο Γκέτι, αν και η Ιρένε Μπαλν Ρομάνο, καθηγήτρια Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αριζόνας και επιμελήτρια Μεσογειακής Αρχαιολογίας του Κρατικού Μουσείου της Αριζόνας, εκτιμά ότι «η έρευνα έχει ενταθεί πολύ σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, της Γερμανίας, της Ιταλίας, της Γαλλίας, της Πολωνίας και της Ελλάδας», η οποία μεταξύ άλλων είναι συνεκδότρια του ειδικού διαδικτυακού τεύχους της επιθεώρησης της Διεθνούς Ενωσης Ερευνητικών Ινστιτούτων στην Ιστορία της Τέχνης με θέμα «Η τύχη των αρχαιοτήτων την εποχή των Ναζί» που προγραμματίζεται να κυκλοφορήσει εντός του έτους.

«Ολοκληρωμένος απολογισμός σχετικά με το τι κλάπηκε δεν υπάρχει και δεν είναι πλέον δυνατός» προσθέτει αναφερόμενος στην κατάσταση στην Ελλάδα ο ακαδημαϊκός και γενικός γραμματέας της Αρχαιολογικής Εταιρείας, Βασίλειος Πετράκος. Ο εκτός άλλων συγγραφέας του πεντάτομου έργου «Το παρελθόν σε δεσμά» επισημαίνει ότι δεν γνωρίζουμε καν την ποσότητα των αντικειμένων που βρέθηκαν στις ανασκαφές που έγιναν από τους Γερμανούς και τους Ιταλούς, ενώ αναφέρεται και στις καταστροφές – πέραν των λεηλασιών – που έγιναν στην Κρήτη, τη Μακεδονία, την Τίρυνθα, την Ασίνη και τη Σάμο.

ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ. Την έρευνα για τον εντοπισμό των κλεμμένων από τους Ναζί αρχαιοτήτων δυσχεραίνουν τόσο οι οκτώ δεκαετίες που έχουν περάσει όσο και το γεγονός ότι υπήρξε άνθηση του εμπορίου αρχαιοτήτων στη Γερμανία, στην Ελβετία και στη Γαλλία. Η κατάσταση γίνεται ακόμα πιο δύσκολη καθώς οι αρχαιότητες έχουν συχνά ελλιπή ταυτότητα συγκριτικά με τα έργα τέχνης: δεν αποδίδονται σε έναν συγκεκριμένο καλλιτέχνη και ο τίτλος ή ακόμα και οι διαστάσεις τους μπορούν να αλλάξουν δραματικά σε ελάχιστο χρόνο. Ωστόσο τα δεδομένα για τη διευκόλυνση των ερευνών βελτιώνονται, καθώς ολοένα περισσότερα βιβλία και κατάλογοι ψηφιοποιούνται και είναι προσβάσιμοι μέσω του Διαδικτύου. Και παρά το γεγονός ότι εκτιμάται πως υπάρχει ακόμη μεγάλος όγκος αδημοσίευτου υλικού που πιθανόν να κρύβει εκπλήξεις για ανασκαφές και κλοπές που δεν είναι ως τώρα γνωστές, έχουν υπάρξει ταυτοποιήσεις υλικού και έχουν γίνει επαναπατρισμοί στη χώρα μας από τη Γερμανία.

Το θέμα βρίσκει τη θέση του κάτω από τα φώτα της δημοσιότητας, καθώς τα μουσεία διεθνώς αντιμετωπίζουν αυξημένη πίεση να επανεξετάσουν αντικείμενα που είχαν αρχικά αποκτηθεί από αποικιστές και δυνάμεις κατοχής σε εποχές που προηγούνται του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.