Η ελληνική τέχνη στην αρχαία νεκρόπολη της Νάπολι

Είναι μια από τις πιο θορυβώδεις γειτονιές της Νάπολι, εκεί που χιλιάδες τουρίστες συνωστίζονταν – προ της πανδημίας – για ένα κομμάτι αυθεντικής ιταλικής πίτσας. Μόνο που ελάχιστοι είναι εκείνοι που γνώριζαν ότι η Σανιτά, όπως ονομάζεται η εν λόγω γειτονιά που άρχισε να δημιουργείται μετά το 1500, θεμελιώθηκε πάνω σε μια θάλασσα από λάσπη και βράχους που μεταφέρθηκαν ώς εκεί από τους γειτονικούς πορώδεις λόφους μέσω των βροχοπτώσεων. Και ότι στον «βυθό» της βρίσκεται μια ολόκληρη «πολιτεία» νεκρών που σμιλεύθηκε πριν από 2.000 και πλέον χρόνια στον μαλακό τόφφο, το πυροκλαστικό πέτρωμα που προέρχεται από τα υλικά που εκτινάσσονται κατά τη διάρκεια μιας ηφαιστειακής έκρηξης. Και είναι μέρος αυτής της νεκρόπολης που ετοιμάζεται να αναδυθεί στο φως και να υποδεχθεί τους πρώτους της επισκέπτες το ερχόμενο καλοκαίρι επιτρέποντάς τους όχι μόνο να γνωρίσουν τον κόσμο των νεκρών – όπως ήταν οργανωμένος από τους αρχαίους Ελληνες, δημιουργούς της αποικίας που εξελίχθηκε σε κέντρο της Μεγάλης Ελλάδας – αλλά να δουν και σπάνια σωζόμενα δείγματα αρχαίας ελληνικής ζωγραφικής, τα οποία εκτιμάται ότι μπορεί να φιλοτεχνήθηκαν από τους σπουδαίους καλλιτέχνες που κόσμησαν και τους περίφημους μακεδονικούς τάφους.

Οι φυσικές καταστροφές που έχουν πλήξει την περιοχή καθιστούν αδύνατο τον ακριβή προσδιορισμό της έκτασης της νεκρόπολης. Σε κάθε τάφο υπήρχαν περισσότερες από μία σοροί, ωστόσο δεν έχει αποσαφηνιστεί αν επρόκειτο για μέλη της ίδιας οικογένειας ή αν υπήρχε κάποιου άλλου είδους δεσμός.

Οι τάφοι χρονολογούνται από τα τέλη του 4ου αι. π.Χ. έως τις αρχές του 1ου μ.Χ. και οι τέσσερις που πρόκειται να είναι επισκέψιμοι εντοπίστηκαν περί τα 12 μ. κάτω από τη σημερινή οδό Κρισταλίνι. Καθένας από τους τάφους αποτελείται από έναν ανώτερο θάλαμο, όπου οι ρωμαϊκές τεφροδόχοι είναι τοποθετημένες σε κόγχες πάνω από θρανία λαξευμένα για τους θρηνούντες συγγενείς, και από έναν κατώτερο ταφικό θάλαμο, όπου οι νεκροί αναπαύονταν κατά την ελληνιστική περίοδο. Και οι δύο χώροι ήταν γεμάτοι με αγάλματα, ίσως προγόνων, και γλυπτά αβγά και ρόδια. Στην αρχαιότητα, οι επάνω θάλαμοι βρίσκονταν στο επίπεδο του δρόμου, ενώ οι ταφικοί χώροι ήταν υπόγειοι, εξού και ο αρχαιολογικός χώρος είναι γνωστός ως Υπόγειο της οδού Κρισταλίνι.

Οι τοίχοι της νεκρόπολης είναι διακοσμημένοι με γιρλάντες και ονόματα χαραγμένα στα ελληνικά. Στο κέντρο του καλύτερα διατηρημένου θαλάμου, του τρίτου κατά σειρά, δεσπόζει ένα γοργόνειο – το κεφάλι της Μέδουσας – που αποτελεί αποτροπαϊκό σύμβολο. Δώδεκα σκαλοπάτια βαμμένα με κόκκινο χρώμα οδηγούν στο εσωτερικό του, όπου είναι σκαλισμένες έξι σαρκοφάγοι σε μορφή κλίνης διακοσμημένες με άνθη σε έντονα κόκκινα, κίτρινα και μπλε χρώματα και ανάγλυφα μαξιλάρια, ενώ διακριτικά είναι αποτυπωμένες οι μορφές του Διονύσου και της Αριάδνης.

Η νεκρόπολη ανακαλύφθηκε για πρώτη φορά από εργάτες το 1700, ξεχάστηκε και επανανακαλύφθηκε το 1889, όταν ένας βαρόνος έσκαψε στον κήπο του αναζητώντας νερό για το μέγαρό του. Προχώρησε σε ιδιωτική ανασκαφή και εντόπισε περισσότερα από 700 κινητά ευρήματα – αγγεία και ειδώλια -, πολλά από τα οποία δώρισε στο ιταλικό κράτος. Τα επόμενα 120 χρόνια οι τάφοι έμειναν απροσπέλαστοι, αλλά και εκτεθειμένοι εν μέρει στις καιρικές συνθήκες που επιδείνωσαν την κατάσταση διατήρησής τους, μέχρι που πριν από περίπου μία δεκαετία οι ιδιοκτήτες του μεγάρου σε συνεργασία με το κράτος αποφάσισαν να καταστήσουν επισκέψιμο μέρος της νεκρόπολης.