Στ’ άλογα, στ’ άλογα!

Σύντροφοι θεών και ανθρώπων, πρωταγωνιστές στις μεγάλες αθλητικές διοργανώσεις της αρχαιότητες κέρδιζαν την αθανασία κατακτώντας μαζί με τους ηνιόχους τους μια θέση σε μεγάλες χάλκινες αγαλματικές συνθέσεις, αποτυπώνονταν σε πολύτιμα νομίσματα και περίτεχνα αγγεία, συρρικνώνονταν στον ταπεινό πηλό για να γίνουν αθύρματα στα χέρια των παιδιών, αλλά και κάλπαζαν περήφανα στη ζωφόρο του Παρθενώνα. Εδωσαν το όνομά τους σε προσωπικότητες που άφησαν έντονο το αποτύπωμά τους στην Ιστορία, όπως οι Τυραννοκτόνοι, κι ακόμη κι όταν θυσιάζονταν θάβονταν αγέρωχα σε στάση καλπασμού. Στο ξεχωριστό αυτό ζώο, που προστάτευε η πολιούχος της Αθήνας, Αθηνά, αλλά και ο αντίπαλός της Ποσειδώνας, είναι αφιερωμένη η αρχαιολογική έκθεση «Ιππος: το άλογο στην Αρχαία Αθήνα» που διοργανώνουν η Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα και το Εργαστήριο Αρχαιολογικών Επιστημών Μ. Γουίνερ στον εκθεσιακό χώρο της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, με επιστημονικούς συμβούλους την προϊστάμενη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων Στέλλα Χρυσουλάκη και τον ζωοαρχαιολόγο Φλιντ Ντιμπλ.

«Είναι πολύ ενδιαφέρον θέμα για έκθεση, ειδικά επειδή οι αρχαίοι Αθηναίοι είχαν εμμονή με τα άλογα» λέει στα «Πρόσωπα» η διευθύντρια Αμερικανικής Σχολής και επιμελήτρια της έκθεσης Τζένιφερ Νιλς, με αφορμή την έκθεση στην οποία παρουσιάζονται περισσότερα από 50 αντικείμενα από τη γεωμετρική έως την ελληνιστική εποχή: «Από το νόμισμα της Ποτίδαιας που απεικονίζει τον έφιππο και όχι πάνω σε άρμα όπως οι άλλοι θεοί, Ποσειδώνα, έως το εντυπωσιακό φυσικού μεγέθους χάλκινο κεφάλι αλόγου που θα ταξιδέψει από τη Φλωρεντία για πρώτη φορά και κάποτε έφερε στην πλάτη του έναν ιππέα. Κι από την πρώτη απεικόνιση αλόγου στον αμφορέα του 900 π.Χ. από το νεκροταφείο του Κεραμεικού έως το ακτέριστο άλογο που θα παρουσιαστεί όπως ακριβώς βρέθηκε θαμμένο στο νεκροταφείο του Φαλήρου».

info

«Ιππος: το άλογο στην Αρχαία Αθήνα», Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών, Αθήνα, Πτέρυγα Ι. Μακρυγιάννη (Σουηδίας 61), 20/1 – 30/4.

Το νεκροταφείο του αλόγου

Στην καρδιά της έκθεσης θα βρίσκεται ο πολύ καλά διατηρημένος σκελετός αλόγου από το αρχαίο νεκροταφείο του Φαλήρου. Το άλογο που ήταν αρσενικό και ηλικίας περίπου 6 ετών ήταν ένα από τα οκτώ που τάφηκαν στην άμμο. Εντύπωση προκαλούν δύο δεδομένα. Πρώτον, είναι τοποθετημένο σε στάση καλπασμού. Δεύτερον, δεν συνοδευόταν από κτερίσματα με αποτέλεσμα να καθίσταται δύσκολη η χρονολόγησή του. Είναι άγνωστος ο τρόπος θανάτου, με ανοιχτό ενδεχόμενο να αποτελεί την τελετουργική θυσία, η οποία όμως δεν αφήνει ίχνη στα οστά του ζώου. Η συντήρηση και η μελέτη των σκελετών πραγματοποιήθηκε στο Εργαστήριο Αρχαιολογικών Επιστημών της Αμερικανικής Σχολής Μάλκομ Γουίνερ υπό τη διεύθυνση του ζωοαρχαιολόγου δρος Φλιντ Ντιμπλ.

Νέος ιπποκόμος

Στην αττική αγγειογραφία συχνά απεικονίζονται νεαροί ιππείς με ένα δεύτερο άλογο χωρίς αναβάτη στο βάθος. Ο νέος εικάζεται ότι είναι ένας ιπποκόμος που οδηγεί το άλογο του κυρίου του. Ο αμφορέας αυτός βρέθηκε στη Γλυφάδα και περιείχε την ταφή ενός βρέφους. Αποδίδεται στον Λυδό, σημαντικό ζωγράφο της μελανόμορφης αγγειογραφίας,  δεξιοτέχνη στην απεικόνιση αλόγων. Ο αμφορέας πρέπει ήταν ένα πολύτιμο αντικείμενο, όπως φαίνεται από τους μολύβδινους συνδέσμους που χρησιμοποιήθηκαν για την επισκευή του. Χρονολογείται περί το 550 π.Χ.

Ο πλούτος των Μεδίκων

Για πρώτη φορά θα εκτεθεί εκτός Φλωρεντίας αυτή η αριστουργηματική κεφαλή αλόγου φυσικού μεγέθους, ένα από τα λίγα δείγματα χάλκινων αγαλμάτων σήμερα. Αποτελούσε τμήμα ενός μεγάλου γλυπτού, που χρονολογείται στην ελληνιστική περίοδο (περ. 340 π.Χ.) εξαιτίας της ρεαλιστικής απόδοσης των οστών, των τονισμένων μυών, των φλεβών, των διεσταλμένων ρουθουνιών και της κομμένης χαίτης. Κατά τον 15ο αιώνα είχε ενταχθεί στη συλλογή του Λαυρεντίου του Μεγαλοπρεπούς των Μεδίκων της Φλωρεντίας και είχε μετατραπεί σε σιντριβάνι στο Μέγαρο των Μεδίκων στη Φλωρεντία. Κατά τις εργασίες συντήρησης το 2015 αποκαλύφθηκαν μερικές ενδιαφέρουσες πληροφορίες, όπως ότι κάποτε ήταν επιχρυσωμένο και στο πλάι φέρει μια επιγραφή με τρία ελληνικά γράμματα.

Αρματοδρομίες

Στους πανελλήνιους αγώνες, οι αρματοδρομίες ήταν το πιο συναρπαστικό αγώνισμα, όπου νικητής ανακηρυσσόταν ο ιδιοκτήτης των αλόγων και λάμβανε έπαθλο. Στα Παναθήναια το έπαθλο δεν ήταν ένα στεφάνι, αλλά 140 αμφορείς με λάδι ελιάς. Ο συγκεκριμένος αμφορέας δεν αποτελεί επίσημο έπαθλο, καθώς δεν φέρει τη χαρακτηριστική επιγραφή των παναθηναϊκών αμφορέων, εξού και χαρακτηρίζεται ως ψευδο-παναθηναϊκός, όμως η διακόσμησή του είναι παρόμοια: στη μία όψη απεικονίζεται η θεά Αθηνά και στην άλλη το αγώνισμα όπου τιμήθηκε ο νικητής. Χρονολογείται στον ύστερο 6ο αι. π.Χ.

Ο αγώνας των αποβατών

Ενα ιδιαίτερο αγώνισμα που λάμβανε χώρα στην αρχαία Αθήνα, ήταν ο αγώνας των αποβατών. Στο αγώνισμα οι νεαροί αθλητές, με πλήρη πολεμική εξάρτυση, πηδούσαν κάτω και ξανανέβαιναν σε άρμα που οδηγούσε ηνίοχος, ενώ αυτό ήταν σε κίνηση και διέσχιζε με ταχύτητα την Αγορά. Ο Δημοσθένης ξεχωρίζει τον αγώνα των αποβατών ως το πιο ευγενές από τα αγωνίσματα, που προσεγγίζει την πραγματικότητα του πολέμου (Ερωτικός 61.23). Το εν λόγω ανάγλυφο από πεντελικό μάρμαρο που προέρχεται από αγαλματική βάση του 4ου αι. π.Χ. φέρει επιγραφή στο πάνω μέρος με το όνομα του νικητή αποβάτη: ΚΡΑΤΗΣ, γιος του Εόρτιου από τον Πειραιά.