«Ενας νέος κόσμος έρχεται καλπάζοντας»

Φαίνεται σκληρό ή και απάνθρωπο, αλλά αν σκεφτεί κανείς πως δεν υπήρξε στο παρελθόν μια ανείπωτη δοκιμασία για την ανθρωπότητα που να μην πιστωθεί στο μέλλον με κάτι έστω και ελάχιστα θετικό, ποιο θα θεωρούσατε ως κάτι σχετικό σε σχέση με την εποχή της πανδημίας;

Οπως κάθε ξαφνική έλευση ενός κακού, η πανδημία τάραξε ή μάλλον συντάραξε τις ζωές όλων μας. Χωρίς εξαιρέσεις. Χωρίς διακρίσεις. Το εκκρεμές των συναισθημάτων που μας κατέκλυσαν γνωστό: έκπληξη, απορία, καχυποψία, ανησυχία, φόβος, θλίψη, θυμός, άρνηση, αποδοχή, μοιρολατρία, μαχητικότητα, επανεκκίνηση. Οχι κατ’ ανάγκη με αυτήν τη σειρά. Οχι πάντα σαφώς διακριτά και όχι κατ’ ανάγκη μόνον αυτά. Εγιναν αισθητά όχι μόνο σε ατομικό επίπεδο, αλλά και συλλογικά, σε εθνική ακόμα και σε παγκόσμια κλίμακα.

Ηταν η πανδημία μια ισχυρή και ταυτόχρονα οδυνηρή αφορμή για μια αναγκαστική «επαν-επίσκεψη» του βαθύτερου εαυτού μας. Για μια επιβεβλημένη νέα συνάντηση μαζί του. Για μια νέα προσπάθεια αυτογνωσίας και επαναξιολόγησης του τι είναι πραγματικά σημαντικό, απαραίτητο και αναγκαίο και ποιο τελικά είναι ασήμαντο, ακόμα και άχρηστο. Αλλά η πανδημία, δεν ήταν μόνον μια ευκαιρία αυτογνωσίας. Ηταν και μια συνειδητοποίηση των θαυμαστών δυνατοτήτων της επιστήμης, δηλαδή των δυνατοτήτων του ανθρώπου. Ηταν ακόμα και ένας απρόσμενος επιταχυντής της εξοικείωσής μας με τις νέες τεχνολογίες και τις θαυμαστές δυνατότητές τους. Ηταν τελικά η πανδημία ένας οδυνηρός τρόπος προετοιμασίας του ανθρώπου για τον νέο Κόσμο που έρχεται καλπάζοντας. Τον Κόσμο της 4ης βιομηχανικής επανάστασης, της τεχνητής νοημοσύνης, της βιοτεχνολογίας, των μέγα-δεδομένων και μιας ιδιωτικότητας που πολιορκείται. Εν κατακλείδι, η πανδημία αφήνει πίσω της ως ελάχιστο θετικό τη μεγαλύτερη αυτογνωσία και την προετοιμασία μας για ένα εξαιρετικά σύνθετο αύριο που είναι ήδη εδώ.

Αναγνωρίζετε στην Ευρώπη την προοπτική, μαζί μ’ έναν αρραγή πολιτικό συνασπισμό των χωρών που συγκροτούν την Ευρωπαϊκή Ενωση ν’ αποτελέσει κάποια στιγμή και μια κοιτίδα και δεξαμενή προς κάτι ουσιαστικότερο και πνευματικότερο;

Φοβάμαι ότι η Ευρώπη γηράσκει χωρίς όμως και να γίνεται σοφότερη. Κινδυνεύει λοιπόν να χάσει ταυτόχρονα και την ορμή της και το κύρος της. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο η παρούσα ηγεσία της, πολιτική και πνευματική, έχει τη βαριά ευθύνη, πρωτίστως να ανακόψει αυτήν την πορεία φθοράς, και ακολούθως να καταθέσει ένα συνεγερτικό όραμα νεωτερικότητας. Να θέσει σε εφαρμογή έναν «οδικό χάρτη» πορείας στο νέον Κόσμο της 4ης βιομηχανικής επανάστασης, που, όπως πολύ σωστά έχει ειπωθεί, «θα είναι η βιομηχανική επανάσταση με τη μεγαλύτερη επίδραση στον άνθρωπο».

Η πρόκληση για την Ευρώπη θα είναι λοιπόν να απαντήσει ιδεολογικά και πρακτικά για το πώς στο νέο αυτόν Κόσμο, η τεχνολογία θα παραμείνει στην υπηρεσία του ανθρώπου και όχι ο άνθρωπος να τεθεί στην υπηρεσία της τεχνολογίας. Η Ευρώπη καλείται και οφείλει να προστατεύσει τον άνθρωπο από μια δυστοπική μετάβασή του από την ελευθερία στην υποταγή. Για να μη βρεθεί ποτέ στη θέση του ποιητή που συντετριμμένος πια, συνειδητοποιεί «… όταν έκτισαν τα τείχη πώς να μην προσέξω. Αλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον. Ανεπαισθήτως μ’ έκλεισαν από τον κόσμον έξω».

Ενα άλμα μπροστά προς έναν νέο ανθρωπισμό οφείλει να κάνει λοιπόν η Ευρώπη. Αυτό προϋποθέτει να μελετήσει ξανά, να επικαιροποιήσει και να «αγκιστρώσει» τις κλασικές και τις θεμελιώδεις αξίες της στην ορμητική άφιξη μιας αχαλίνωτης τεχνολογίας. Να γίνουν οι αξίες μας το χαλινάρι της. Θέλω να πιστεύω ότι μπορεί να το κάνει, ότι έχει ακόμα τις δυνάμεις να το κάνει.

Είχε γράψει τη δεκαετία του ’70 ο Αγγελος Τερζάκης πως η έξοδος στο Διάστημα και η μετακίνηση ενδεχομένως σε άλλους πλανήτες, δεν θα πάψει να συνιστά μια αποτυχία για τους ανθρώπους όσο οι διαφορές τους σε ηθικό επίπεδο θα έχουν παραμείνει ανεπίλυτες όσο ζούνε στη γη. Συμφωνείτε με την άποψη;

Η αναζήτηση του ηθικά ορθού και δίκαιου είναι, οφείλει να είναι, αγώνας διαρκής. Οχι πεπερασμένος. Θα ήταν λάθος η διαρκής αυτή αναζήτηση να αναστείλει το μεγαλείο της ανθρώπινης περιπέτειας. Η πρόοδος δεν μπορεί και δεν πρέπει να τεθεί σε «κατ’ οίκον περιορισμό», σε αίθουσα αναμονής. Δεν υπάρχει λοιπόν το δίλημμα: ή το ένα ή το άλλο. Απάντηση είναι η ευαγγελική προτροπή: «Και τούτο δει ποιήσαι κακείνο μη αφιέναι».

Υπάρχει κάποιο γεγονός της παιδικής σας ηλικίας που όταν το αναπολείτε να αισθάνεστε το ίδιο ευτυχής ή δυστυχής ακόμα και σήμερα;

Ευτύχησα να έχω μια ωραία, ανθρώπινη και γεμάτη αγάπη παιδική ηλικία. Ανάμνηση ευτυχίας είναι οι βόλτες και το παιχνίδι της «παλιοπαρέας» στους δρόμους, τότε ακόμα χωματόδρομους, της γειτονιάς μου στον Βύρωνα. Ευτυχία είναι να βραδιάζει με ιστορίες, πειράγματα και γέλια στα μαρμάρινα πεντακάθαρα σκαλιά της εισόδου του πατρικού μου στην οδό Δαβάκη 10. Ακόμα και τώρα η αναπόληση αυτή με συγκινεί βαθιά.

Οσο για το «δυστυχής», ναι, υπάρχουν και τέτοιες στιγμές. Χαραγμένη στο μυαλό μου είναι εκείνη όταν ο αείμνηστος πατέρας μου Σπύρος με «συνέλαβε» με κόμικ «Ο Μικρός Ηρως» αγορασμένο με χρήματα, μερικά ξεχασμένα στο συρτάρι του κέρματα. Ηχεί ακόμα στ’ αφτιά μου η αυστηρότητα του λόγου του: «Αυτό ο δικός μου γιος δεν θα το ξανακάνει ποτέ!». Το βλέμμα του που συνόδευε τα λόγια του ήταν καταλυτικό. Δεν χρειάστηκε τίποτα άλλο. Αισθάνθηκα βαθιά προσβολή, ντροπή μαζί και αδικία. «Στο κάτω κάτω τι έκανα;», σκέφτηκα, «ήθελα μόνο να διαβάσω τα κατορθώματα του Γιώργου Θαλάσση».

Ποια γωνιά σε οποιαδήποτε ευρωπαϊκή χώρα έχει αποτελέσει για σας καταφύγιο σε δύσκολες προσωπικές σας στιγμές;

Στην Ελλάδα ένα μικρό σπιτάκι, μια σταλιά, μπροστά στη θάλασσα στην αγαπημένη μου Τήνο, τον τόπο των διακοπών μου. Στην Ευρώπη, ένα σεμνό ιστορικό ξενοδοχείο απέναντι ακριβώς από τον Καθεδρικό, στο αγαπημένο μου Στρασβούργο, την πόλη των σπουδών μου.