Ο δικός μας Αγγελόπουλος…

Πέτρος Μάρκαρης

συγγραφέας, σεναριογράφος

Η σκέψη και το βλέμμα

Τα παιχνίδια της τύχης. Η «Αναπαράσταση», η πρώτη ταινία μεγάλου μήκους του Θόδωρου Αγγελόπουλου, προβλήθηκε στους κινηματογράφους το 1970. Οταν την είδα, βγήκα άφωνος από την αίθουσα και μετά πλημύρισα από ενθουσιασμό. Ασφαλώς, δεν ήμουν ο μόνος. Μετά από μερικές μέρες πήγα να ξαναδώ την ταινία και από τότε δεν σταμάτησα να μιλάω για αυτήν. Εναν χρόνο μετά, το 1971, ανέβηκε από το Ελεύθερο Θέατρο το πρώτο θεατρικό έργο μου, «Η ιστορία του Αλή Ρέτζο». Ο Αγγελόπουλος ήρθε να δει την παράσταση. Κατά σύμπτωση βρισκόμουν και εγώ στο θέατρο εκείνο το βράδυ. Μετά τις συστάσεις έπεσε, ουρανοκατέβατη, η πρότασή του. Με ρώτησε αν ήθελα να συνεργαστώ στο σενάριο της δεύτερης ταινίας του, τις «Μέρες του ’36». «Ευχαρίστως, αλλά εγώ δεν ξέρω από σενάριο» του είπα. «Δεν πειράζει. Θα σου το μάθω εγώ» ήταν η απάντησή του. Ετσι ξεκίνησε η φιλία μας και μια συνεργασία, που κράτησαν ως τον θάνατό του.

Θέματα και εικόνες. Μόλις ο Θόδωρος ολοκλήρωνε μια ταινία και εξασφάλιζε την προβολή της σε κάποιο φεστιβάλ, περίμενα με ανυπομονησία το τηλεφώνημα του, που άρχιζε πάντα με την ίδια φράση: «Θέλω να μιλήσουμε». Η πρόσκληση είχε έναν μοναδικό σκοπό: το θέμα της επόμενης ταινίας του. Αλλοτε η συζήτηση αφορούσε μόνο μια ιδέα, συχνά όμως ο Θόδωρος ερχόταν με μια συλλογή από ιδέες. Στη δεύτερη περίπτωση οι συναντήσεις μας διαρκούσαν εβδομάδες, αν όχι μήνες, ώσπου ο Θόδωρος να αποφασίσει ποιο θέμα ήθελε να κάνει ταινία. Το επόμενο βήμα ήταν το ρεπεράζ. Ο Θόδωρος δεν ξεκινούσε ποτέ τη γραφή του σεναρίου χωρίς ρεπεράζ. Ηξερε πού ήθελε να γυρίσει την ταινία, αλλά αυτό δεν του ήταν αρκετό. Επρεπε να ενσωματώσει στο σενάριο και τους χώρους της ταινίας. Οι χώροι στις ταινίες του Αγγελόπουλου δεν είναι απλώς πλάνα αλλά συμπρωταγωνιστές. Ακόμα και όταν δεν μπορούσε να πάει ο ίδιος για ρεπεράζ, έστελνε έναν έμπιστό του φωτογράφο, για να του φέρει μια ολόκληρη συλλογή από φωτογραφίες, που του ήταν απαραίτητες στη γραφή του σεναρίου.

«Εχω μια ιδέα». Η συνεργασία μας με τον Θόδωρο δεν υπήρξε ποτέ ένας δρόμος ανθόσπαρτος. Οι διαφωνίες μας ήταν συχνές σε κάθε σενάριο. Κάθε φορά που φτάναμε σε αδιέξοδο, λόγω της δικής του εμμονής και των δικών μου αντιρρήσεων, του έλεγα: «Είμαι βέβαιος ότι μπορείς να βρεις μια καλύτερη λύση. Θα σε αφήσω να σκεφτείς και όταν τη βρεις πάρε με τηλέφωνο». Σταματούσα κάθε επαφή και περίμενα. Περνούσαν πέντε μέρες έως μία εβδομάδα, ώσπου ένα πρωί χτυπούσε το τηλέφωνο και άκουγα από τον Θόδωρο στερεότυπα την ίδια φράση. «Εξακολουθώ να μη συμφωνώ με τις αντιρρήσεις σου αλλά έχω μιαν ιδέα». Η ικανότητα του Θόδωρου να ξεπερνάει κάθε πρόβλημα με μια καινούργια ιδέα είναι αυτό που θα μου μείνει αξέχαστο από τη μακροχρόνια συνεργασία μας. Ο Θόδωρος δεν έψαχνε για διορθώσεις και παραλλαγές. Ακύρωνε την προβληματική ιδέα και την αντικαθιστούσε με μιαν άλλη.

Μυθιστόρημα και πλάνο σεκάνς. Κάθε φορά που ο Θόδωρος γινόταν έξαλλος με τις δικές μου εμμονές και την άρνησή μου να αλλάξω γνώμη, μου έλεγε: «Είμαστε φίλοι τόσα χρόνια, γράψαμε τόσα σενάρια μαζί, αλλά από εμένα για το σινεμά δεν έχεις μάθει τίποτα». Η τελευταία από κοινού εμφάνισή μας ήταν στο Τμήμα Ελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Βενετίας. Εκεί ο Θόδωρος μίλησε για πρώτη φορά δημόσια για τη συνεργασία μας και πόσο εκτιμούσε το γεγονός ότι του έλεγα απερίφραστα τη γνώμη μου και επέμενα σε αυτήν μέχρι τέλους. Οταν ήρθε η σειρά μου να πάρω τον λόγο, είπα τη φράση του που ανέφερα πιο πάνω και πρόσθεσα: «Ξέρετε, αυτό δεν είναι αλήθεια. Αν κάποιος γνώστης του σινεμά διαβάσει τα μυθιστορήματά μου, θα διαπιστώσει ότι τα κεφάλαια δεν είναι κεφάλαια με τη λογοτεχνική έννοια του όρου αλλά πλάνα σεκάνς. Και την τέχνη του πλάνου σεκάνς την έμαθα από τον Θόδωρο Αγγελόπουλο». Στο τέλος της συνάντησης πήγαμε για φαγητό και ήμασταν αμφότεροι πολύ ευτυχισμένοι.

Η σκέψη και το βλέμμα. Οι περισσότεροι μελετητές και αρθρογράφοι που ασχολούνται με το έργο του Αγγελόπουλου αναφέρονται κυρίως στην πολιτική διάσταση των ταινιών του μέσα από την πρόσφατη ελληνική ιστορία, από τις «Μέρες του ’36» στον «Θίασο» και από τους «Κυνηγούς» στην «Επιστροφή στα Κύθηρα». Ελάχιστοι ασχολούνται, ωστόσο, με ορισμένες πτυχές άλλων ταινιών του, οι οποίες αποτελούν τον προάγγελο πολιτικών και κοινωνικών προβλημάτων με παγκόσμιες επιπτώσεις, που μας απασχολούν σήμερα.

Θα σταθώ σε δυο ταινίες του, που περιέχουν ένα μήνυμα το οποίο πέρασε σχεδόν απαρατήρητο όταν προβλήθηκαν. Πρώτα στο «Μετέωρο βήμα του πελαργού» και σε μια ερώτηση που διατυπώνει ο πρόσφυγας στην ταινία: «Πόσα σύνορα πρέπει να περάσουμε για να φτάσουμε στον τόπο μας;». Η ταινία γυρίστηκε το 1991. Σήμερα ζούμε το δράμα των προσφύγων που αγωνίζονται να διαβούν τα σύνορα, για να βρουν έναν τόπο και να ξαναχτίσουν τη ζωή τους. Η δεύτερη ταινία είναι το «Μια αιωνιότητα και μια μέρα». Ας θυμηθούμε το πλάνο με «τα παιδιά των συνόρων», που ανεβασμένα στον φράχτη των συνόρων περιμένουν την ευκαιρία για να περάσουν στην Ελλάδα. Η ταινία γυρίστηκε το 1998. Σήμερα το πλάνο έχει γίνει πραγματικότητα με το δράμα των προσφυγόπουλων, που καταλήγουν ασυνόδευτα σε μια ξένη χώρα.

Οι ταινίες του Θόδωρου Αγγελόπουλου είναι αναμφίβολα πολιτικές. Δεν περιορίζονται, ωστόσο, στην ανασκόπηση και την αποτίμηση των πολιτικών γεγονότων του παρελθόντος. Προσπαθούν να δείξουν και τι μας περιμένει στην άκρη του τούνελ, το οποίο δεν είναι απαραίτητα το φως. Ακόμα και όσοι ασχολούνται διεξοδικά με την πολιτική διάσταση των ταινιών του Αγγελόπουλου αναφέρονται σπάνια στη σχέση του με την αρχαία τραγωδία και τον μύθο των Ατρειδών. Ωστόσο, και η «Αναπαράσταση» αλλά και ο «Θίασος» έχουν ως δομικό στοιχείο της ιστορίας που αφηγούνται τον μύθο των Ατρειδών.

Αυτός ήταν ο Θόδωρος Αγγελόπουλος που γνώρισα και συνεργάστηκα μαζί του. Ενας σκηνοθέτης με τη σκέψη του σε συνεχή εγρήγορση και στοχασμό πάνω στα γεγονότα του παρόντος, αλλά πάντα με το ένα βλέμμα του στραμμένο στο παρελθόν και το άλλο στο μέλλον. Το ενωτικό στοιχείο ανάμεσα στο χθες και το αύριο ήταν η τραγωδία. Πέρασαν δέκα χρόνια από τον θάνατό του. Ο κεραυνός εν αιθρία με είχε βρει στο Μόναχο, μετά από την παρουσίαση ενός βιβλίου μου. Ακόμα και σήμερα νιώθω σαν να με χτύπησε χθες.

g

Γιώργος Αρβανίτης

διευθυντής φωτογραφίας

«Υπερασπιζόταν το στυλ του»

Σε πολλές από τις ταινίες του Θόδωρου, οι συνθήκες γυρισμάτων εναλλάσσονταν από το κωμικό στο τραγικό. Ζήσαμε πολλές κακουχίες, από τις μικρού μήκους στη δεκαετία του 1960 μέχρι το «Αιωνιότητα και μια μέρα», σε κάποιες μάλιστα από αυτές, όπως το «Βλέμμα του Οδυσσέα», κινδυνέψαμε. Αναφέρομαι σε καιρικές κακουχίες, όχι σε κάτι άλλο. Ο Θόδωρος είχε το ταλέντο να φτιάχνει εικόνες παίρνοντας πράγματα από παντού. Στην ίδια ταινία θυμάμαι ότι στη σκηνή που κινηματογραφούσαμε το πλοίο με την τεράστια προτομή του Λένιν, ένας γέρος περαστικός, φορτωμένος με πράγματα – στάχυα να ‘ταν; δεν ξέρω – σταμάτησε, έβγαλε το καπέλο του και έκανε τον σταυρό του. Η θέα αυτού του ανθρώπου με έκανε να ανατριχιάσω. Το είπα στον Θόδωρο και το έβαλε με διαφορετικό τρόπο στην ταινία.

Φυσικά, ένα περιστατικό που με έχει σημαδέψει είναι το πώς γεννήθηκε η σκηνή με το μπισκότο και τον Θανάση Βέγγο. Στον «Οδυσσέα» ταξίδευα με το Μίνι μου, στο οποίο συνεπιβάτης ήταν ένας μακιγέρ τύπος Ζορμπάς, καταπληκτικός άνθρωπος. Παλιός αντάρτης, αετόπουλο, ο Γιώργος Σταυρακάκης. Ταξιδεύουμε λοιπόν από τα Τρίκαλα προς το Αίγιο. Ημασταν στην Κατάρα, με δυο μέτρα χιόνι. Ο Γιώργος καθόταν δίπλα μου κι έτρωγε κάτι μπισκότα – Παπαδοπούλου, το θυμάμαι καλά. Οπότε κάποια στιγμή ενώ κάνουμε στροφή σε έναν λόφο, βγαίνει μπροστά μας ένα εκπληκτικό τοπίο, κάτασπρο μέχρι εκεί που έφτανε το μάτι. Ενα πανόραμα. Ο Γιώργος ανοίγει το παράθυρο, βγαίνει ο μισός έξω και με μια σπαραχτική φωνή φωνάζει: «Μωρή φύση, μόνη σου είσαι; Κι εγώ μόνος μου είμαι. Πάρε μωρή ένα μπισκότο!». Και πετά ένα μπισκότο. Μπαίνει μέσα, κλείνει το παράθυρο και δεν μιλάει καθόλου. Συγκλονίστηκα, «Παναγία μου» είπα μέσα μου, «τι κουβαλά αυτός ο άνθρωπος;». Οταν φτάσαμε στο Αίγιο, είπα το περιστατικό στον Θόδωρο. Και το κράτησε, το έβαλε στην ταινία.

Ο Θόδωρος σπάνια γελούσε. Ισως να είχε χιούμορ αλλά δεν το άφηνε να φανεί εύκολα. Μια φορά θυμάμαι ότι τον έκανα να χαμογελάσει στον «Μεγαλέξαντρο». Είχα πάρει κάτι κιάλια και κοίταζα. «Τι κοιτάς, Γιώργο;» με ρωτά ο Θόδωρος. «Ψάχνω να βρω τους ηθοποιούς, Θόδωρε» του απάντησα και θυμάμαι γέλασε λίγο. Του άρεσε να τον πειράζω αλλά πολλές φορές θύμωνε κιόλας. Υπερασπιζόταν το στυλ του. Για παράδειγμα, στην ίδια ταινία, τον «Μεγαλέξαντρο», είχαμε τη σκηνή στο Ζάππειο με τα άλογα και τους Εγγλέζους που θα πήγαιναν στο Σούνιο. Εκαναν λοιπόν μια βόλτα γύρω γύρω. Μετά έκαναν άλλη μια βόλτα. Μετά τρίτη βόλτα. Στην τέταρτη βόλτα γυρνώ και του λέω: «Βρε Θόδωρε, γιατί στο καλό να κάνουν τέσσερις βόλτες; Με δύο δεν είσαι καλυμμένος;». Και η απάντησή του ήταν: «Αν κάνουν δυο, δεν θα είμαι ο Αγγελόπουλος». Αυτή ήταν η κινηματογραφική γραφή του.

g

Μαργαρίτα Μαντά

σκηνοθέτρια, σκριπτ

«Ξεκινήσαμε με ένα ποίημα του Σεφέρη»

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος υπήρξε για μένα ένας μεγάλος δάσκαλος κι ένας πολύ ακριβός φίλος. Οταν μου πρότεινε να συνεργαστούμε για πρώτη φορά, εργαζόμουν ήδη για έξι χρόνια στον κινηματογράφο ως βοηθός σκηνοθέτη και ως σκριπτ. Πίστευα πως μετά από αυτά τα χρόνια εμπειρίας, κάτεχα πλέον την τέχνη του κινηματογράφου. Πολύ νωρίς, από το ξεκίνημα κιόλας της δουλειάς δίπλα του, συνειδητοποίησα ότι αυτό που κατείχα από την τέχνη του κινηματογράφου ήταν μόνο η τεχνική της, η πρακτική της πλευρά.

Το ήθος αυτής της τέχνης, την υπόστασή της ως πράξης πολιτικής – με την πλατωνική έννοια του όρου -, την υπαρξιακή της διαλεκτική για τον κινηματογραφιστή που αποφασίζει να κάνει την τέχνη αυτή ζωή του, όχι μόνο δεν τα κατείχα αλλά νομίζω πως δεν τα είχα καν υποψιαστεί. Τα διδάχτηκα από τον Θόδωρο Αγγελόπουλο. Οχι μέσω διδασκαλίας. Παρακολουθώντας και ζώντας μέρα τη μέρα, στιγμή τη στιγμή, γύρισμα το γύρισμα, τον τρόπο που ο ίδιος αφιερωνόταν ψυχή τε και σώματι και πνεύματι στην τέχνη του, τοποθετώντας τη στο κέντρο της ζωής του. Επιμένοντας εμμονικά στο ήθος και το ύφος της δικής του, καταδικής του ταυτότητας.

Το καλοκαίρι του 1993 πρωτομπήκα στο γραφείο του σαν σκριπτ στην ταινία «Το βλέμμα του Οδυσσέα». Ημουν πολύ αγχωμένη μπροστά σ’ έναν σκηνοθέτη που θαύμαζα και οι φήμες τον ήθελαν εξαιρετικά έως απάνθρωπα «σκληρό» και «απαιτητικό».

Ο Θόδωρος με υποδέχτηκε πολύ ευγενικά. Με κάλεσε να πιούμε καφέ και καθίσαμε στο περίφημο σκοτεινό του γραφείο. Επί περίπου τρεις ώρες εκείνη την ημέρα του Αυγούστου 1993 βρέθηκα να ανταλλάσσω μαζί του στίχους ποιητών, φιλοσοφικά ερωτήματα και σκέψεις για τον «Ξένο» του Καμί. Κάποια στιγμή, τον ρώτησα μήπως είχε έρθει η ώρα ν’ αρχίσουμε να λέμε κάτι για την ταινία. Χαμογέλασε και μου απάντησε «μα για την ταινία μιλάμε τόση ώρα». Κι ύστερα ξεκίνησε ν’ απαγγέλλει τους πρώτους στίχους από το ποίημα του Γιώργου Σεφέρη «Παιδί». Ετσι ξεκίνησε η συνεργασία μου με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο. Με ένα ποίημα.

Στην πορεία, γνωρίζοντάς τον όλο και πιο πολύ κάθε μέρα, ο τεράστιος αυτός σκηνοθέτης αποδείχτηκε όντως και πολύ σκληρός και πολύ απαιτητικός και πολύ απάνθρωπος, κάποτε. Πριν από όλους και πριν από όλα, αδιανόητα σκληρός, απαιτητικός και απάνθρωπος απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό. Ζώντας και δουλεύοντας δίπλα του, κατάλαβα πως το μεγαλύτερο ταλέντο ενός σκηνοθέτη είναι να κάνει το προσωπικό του όραμα, το δικό του όνειρο, προσωπικό όραμα και όνειρο και στοίχημα πολλών ανθρώπων. Στα δεκαεννέα χρόνια της συνεργασίας και της φιλίας μας, συγκρούστηκα αρκετές φορές μαζί του. Τσακωθήκαμε και φιλιώσαμε ξανά πολλές φορές. Μιλήσαμε άπειρες ώρες για υπαρξιακά βάθη, για ιδεολογίες, για ανθρώπους, για φίλους, για εχθρούς, για συναισθήματα, για όνειρα, για φόβους, για ανησυχίες, για ανασφάλειες, για ήττες και για νίκες, για επιτυχίες και αποτυχίες, για ελπίδες, για παραμύθια, για τη θάλασσα, για το καλό κόκκινο κρασί, για τα παιδιά του και για τη γυναίκα του που τους λάτρευε, για τα εγγόνια του όταν αυτά ήρθαν και τον έκαναν παππού, για το αν η αύρα τού κάθε ανθρώπου αφήνει τελικά κάτι στον χωρόχρονο ή δεν αφήνει τίποτα. Ολα αυτά τα δεκαεννέα χρόνια που ο Θόδωρος Αγγελόπουλος με τίμησε με τη φιλία και την εμπιστοσύνη του, εγώ μάθαινα δίπλα του χωρίς να έχω καταλάβει ότι μαθαίνω. Ανύποπτα, ανεπαίσθητα, αδιανόητα ριζικά, η μαθητεία αυτή με θωράκισε απέναντι σε καθετί το αγοραίο, το εύκολο και το ανώδυνο. Τον ευγνωμονώ γι’ αυτό και θα τον ευγνωμονώ μέχρι το πέρας της ζωής μου. Και θα ήθελα να προτρέψω τους νέους ανθρώπους, τους νέους κινηματογραφιστές, τους νέους καλλιτέχνες που δεν μπορούν δυστυχώς πλέον να έχουν την εμπειρία της γνωριμίας με τη φυσική του παρουσία, να δουν πολύ προσεκτικά τις ταινίες του.

Το ήθος, το ύφος και η αισθητική μιας αντίληψης και μιας κοσμοθεωρίας που αναδεικνύει το άτομο μέσα στη δική του οντότητα, σε συνεχή διαλεκτική με τις οντότητες των άλλων ατόμων, βρίσκονται ατόφια σε ολόκληρο το κινηματογραφικό έργο του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Θα ήθελα να προτρέψω τους νέους ανθρώπους να συνδιαλλαγούν μ’ αυτό το έργο για να πάρουν ερεθίσματα γνώσης της Ιστορίας και διαλογισμού πάνω σ’ αυτήν, σήμερα που η διάλυση της προσωπικής οντότητας του ατόμου και η ένταξή του σε μια κατάσταση μαζικής λοβοτομής μοιάζει να είναι η μοναδική επιλογή και επιδίωξη της παγκοσμιοποίησης του 21ου αιώνα.

g

Αλεξάνδρα Αϊδίνη

ηθοποιός

«Πίσω από το σαγρέ τζάμι»

Θα έλεγα ότι δεν έφυγε ποτέ. Απλώς περιοδεύει με τον «Θίασό» του, αλλάζει τρένα, υπομένει χιλιόμετρα κρύου στην καρότσα ενός φορτηγού παρέα με μία κομπανία μουσικών. Ξαποσταίνει σε ένα άδειο καφενείο στη Φλώρινα, συντροφεύει τον ταξιδιώτηστο διπλανό κάθισμα του αυτοκινήτου. Ξεκινούν απ’ τον Βορρά, διασχίζουν τα Βαλκάνια, φτάνουν την Κεντρική Ευρώπη. Επιστρέφει δεκαετίες μετά από μια εξορία. Μπορεί πάλι να τον δεις να χάνεται μέσα στην πάχνη πάνω σε μια σχεδία ή να περιδιαβάζει στα χαλάσματα μιας εμπόλεμης πόλης. Κάποιοι τον είδαν με κίτρινο αδιάβροχο στην κορυφή ενός στύλουκαι άλλοι είπαν ότι έκανε τα αδύνατα δυνατά για να τελέσει έναν γάμο, στις όχθες ενός ποταμού – συνόρου που χωρίζει παράλογατον άντρα από τη γυναίκα και τις χώρες. Κατοικεί, λένε, στην ομίχλη, κάτω από μια μαύρη ομπρέλα, κινείται με τα σύννεφα, περιμένει κάποιον στο λιμάνι…

Για μένα πάλι, σήμερα, βρίσκεται πίσω από εκείνο το σαγρέ τζάμι. Βλέπω τη φιγούρα του αεικίνητη να πηγαινοέρχεται. Ακούω τη βαθιά χροιά της αυστηρής φωνή του να μπλέκεται με το ασταμάτητο χτύπημα του τηλεφώνου, το πηγαινέλα όλων όσοι εκεί σχεδιάζουν, λύνουν, δένουν, προγραμματίζουν ακολουθώντας το όραμά του. Εξω στο χολ, εμένα, μου έχουν κοπεί τα γόνατα και ακόμα αδυνατώ να συνειδητοποιήσω ότι έφτασε η στιγμή να δοκιμαστώ μπροστά του.

Η πόρτα ανοίγει, βγαίνει ένας βοηθός να με φωνάξει, οι παλμοί ανεβαίνουν. Με υποδέχεται με ζεστό χαμόγελο και με αθώα πονηριά παιδιού, στο μάτι. Μαγικά χωρίς να καταλάβω πώς, όλα σωπαίνουν γύρω μας και με ένα νεύμα μόνο καταλαβαίνω πως μπορώ να ξεκινήσω… Είμαι 21 χρονών, δεν έχω φυλακιστεί, δεν έχω συμμετάσχει στον αντιστασιακό αγώνα, δεν έχω άντρα που πολεμά στο μέτωπο, ούτε και γιους στρατιώτες. Μάλλον με παρασύρει μόνο η ποίηση του κειμένου του, η ένταση και η άγνοια, το δέος, το βλέμμα του, κυρίως. Ξεσπάω στο τέλος σε αναφιλητά και δυσκολεύομαι να συνέλθω. Δεν λέει τίποτα, σηκώνεται και βγαίνει απ’ το δωμάτιο. Τρέμω ότι είναι αυτό το τέλος. Επιστρέφει με  ένα ποτήρι νερό στο χέρι. Μου το προσφέρει και μαζί με αυτό μου χαρίζει μια αρχή και όλη την εμπιστοσύνη του. Ο,τι ακολουθεί είναι η πιο πλούσια περιπέτεια της ζωής μου. Είναι η ενηλικίωσή μου, η ανεκτίμητη σπουδή και το Ωραίο Ταξίδι.

Πίσω από το τζάμι αυτό κατοικεί ο δικός μου Αγγελόπουλος. Εκεί, στο γραφείο τουστην οδό Σολωμού, σχεδιάζει την καινούργια του ταινία, μέσα από τα δικά μας μάτια.

^g

Νίκος Σέκερης

διευθυντής παραγωγής

Η πρώτη φορά

«Ταξίδι στα Κύθηρα». Νύχτα… Λιμάνι Θεσσαλονίκης. Στο υγρό δάπεδο, στρωμένες ατέλειωτες ράγες, υπόσχεση για ένα μακρύ τράβελινγκ. Φιγούρες που κινούνται με σκοπό, σαν σκιές μέσα στο σκοτάδι, προβολείς που χαρακώνουν υποβλητικά τη νύχτα. Μια δυνατή φωνή «Ησυχία!» και σε λίγο μια αυστηρή φωνή «Μοτέρ» κι έπειτα «Πάμε !»… Ολα ζωντανεύουν, η Κατερίνα-Ντόρα Βολανάκη διασχίζει τον χώρο αποφασισμένη και σίγουρη, πλησιάζει το μικρόφωνο για να φωνάξει με πείσμα «Θέλω να πάω κοντά του!» απευθυνόμενη στον Σπύρο-Μάνο Κατράκη που στέκεται αξιοπρεπής με μια ομπρέλα, πάνω σε μια σχεδία μέσα στη θάλασσα. Την Κατερίνα ακολουθεί με τρυφερή αγωνία, τελετουργικά και με βλέμμα υγρό ο μαέστρος… και πιο πίσω, έχοντας γκρεμίσει τα προστατευτικά κάγκελα της παραγωγής ακολουθεί αυτή την τελετουργία με βήματα αργά, σαν υπνωτισμένο και μαγνητισμένο απ’ τη κατάνυξη, ένα νεαρό παιδί. Ενα οικείο πια πρόσωπο που κάθε βράδυ επίμονα παρακολουθούσε τα γυρίσματα,  προς έκπληξη των τεχνικών που αναρωτιόντουσαν ποιος είναι αυτός που κάθε βράδυ ρίχνει τα κάγκελα για να γίνει συνένοχος στο γύρισμα.

Μαζί και η Ελένη Καραΐνδρου με τη φλογέρα της να κουρδίζει το πλάνο με ρυθμό. Ο ρυθμός! Αυτός ο αδάμαστος και μαζί γενναιόδωρος μεσάζων που ένωσε τα βλέμματά μας, δάσκαλε, και με τη μορφή της αγωνίας, στέριωσε και στοίχειωσε τη φιλία μας. Εκείνη τη στιγμή, σεβαστέ πατέρα, ένιωσα ότι γεννήθηκα, ότι με μια μαγική έξοδο ξεχύθηκα στον κόσμο. Κλείνουν δέκα χρόνια, αγαπημένε δάσκαλε, απ’ το γλυκό βροχερό απόγευμα που διάλεξες να φύγεις. Δέκα χρόνια οδυνηρής απουσίας για μας και δέκα χρόνια αβάσταχτης ελαφρότητας για τον τόπο. Ολο και πιο συχνά, σαν ένα παράξενο και προφητικό όραμα, μου έρχεται εκείνη η σκηνή που πρωτοσυναντηθήκαμε. Για χάρη εκείνης της σκηνής που έγινε καταγωγική και τα άλλαξε όλα, για χάρη αυτής της φιλίας που γκρέμισε σύνορα και φόβους και για χάρη της σιωπής που σήμερα στην Ελλάδα κρατάει πολύ και κάνει πολύ θόρυβο, είμαι υποχρεωμένος να σου ομολογήσω δυο τρία πράγματα που πληγώνουν αυτά που ονειρευτήκαμε. Κι αν ήμουν τολμηρός θα ‘λεγα ότι ανακαλώ μνήμες, γιατί έχω μια απέραντη απελπισία που μου βαραίνει τα χέρια. Μας μάθαινες ότι το ωραίο γεννιέται και ωριμάζει στο σκοτάδι, στη γλυκιά αγκάλη της σιωπής, που είναι η μήτρα της ελληνικής φωνής. Σήμερα, το μυστήριο της σιωπής έχει μεταμορφωθεί σε νεκρική σιγή από λωτοφάγους. Ζούμε και ξαναζούμε πλημμυρίδα λόγων, ομιλιών, στρογγυλά τραπέζια, ατέλειωτες εύκολες φλυαρίες… κι ούτε μια φορά δεν θ’ ακούσεις τη λέξη «Πολιτισμός». Εστω και από ιδιοτέλεια ψηφοθηρική. Τίποτα, νέκρα! Δηλαδή τόσο ξένοι είμαστε με την ψυχή της Ελλάδας;

Τότε γιατί παλεύουμε, Θόδωρε; Μήπως είναι η τέταρτη εξορία αυτή; Ο εξοστρακισμός από το όραμα και το όνειρο; Πικρή λύτρωση στα χείλη μας οι παραπονεμένοι στίχοι σου: «Σας εύχομαι υγεία και ευτυχία, αλλά δεν μπορώ να κάνω το ταξίδι σας, είμαι επισκέπτης». Αυτό είναι το τοπίο στην ομίχλη σήμερα. Τοπίο μουχλιασμένο από την απελπισία και την παραίτηση. Λες δάσκαλε, να έρθει από τον κινηματογράφο πάλι, εκείνο το αθώο παιδικό βλέμμα, που θα φυσήξει για να διαλυθεί αυτή η μολυσμένη καταχνιά και να αναδυθεί το δέντρο της ζωής; Σε χαιρετώ αγαπημένε σύντροφε, ξανασυλλαβίζοντας τους συνωμοτικούς μας στίχους σου που δεν χώρεσαν να μπουν στη σχεδία για τα « Κύθηρα». Πρόλαβε όμως να τους ψελλίσει ο Μαρτσέλο, αν και εσύ, τους προόριζες σαν ξόρκι στο πέρασμα για την «Αλλη θάλασσα»:

Από τον σκληρό αγώνα σου και την ποιητική σου γενναιοδωρία, κατάλαβα πως η ζωή αξίζει να την ζεις, όταν την παλεύεις με νόημα και ρυθμό, για την αξιοπρέπεια της σκέψης που είναι η αμφιβολία. Ομως τώρα, Θόδωρε;

Αν φώναζα

ποιος θα μ’ άκουγε

απ’ τις στρατιές των Αγγέλων;

g

Βένα Γεωργακοπούλου

δημοσιογράφος

«Ευτυχώς και δυστυχώς, γέννημα μιας εποχής που δεν υπάρχει»

Νόμιζα ότι ήταν εύκολο να γράψω κάτι για τον δικό μου Αγγελόπουλο, τώρα που κλείνουν δέκα χρόνια από τον θάνατό του. Τόσο πολλά μοιράστηκε μαζί του κι έζησε η δική μου δημοσιογραφική γενιά. Ημουν, άλλωστε εκεί, τη νύχτα της 24ης Ιανουαρίου του 2012, όταν η κόρη του Ελένη βγήκε τρέχοντας από το χειρουργείο και όρμησε έξω από το νοσοκομείο φωνάζοντας «τι κάθεστε όλοι εδώ; Τον χάσαμε». Ημουν μέσα στην εκκλησία της Φλώρινας, εκείνη τη μέρα του Δεκεμβρίου το 1990, που ο Καντιώτης τον αφόριζε για το «Μετέωρο βήμα του πελαργού», κουλουριασμένη, με την τρίχα κάγκελο από τη φρίκη. Ημουν στο αεροδρόμιο, τον Μάιο του 1998, που ο Σημίτης, πρωθυπουργός τότε, τον υποδεχόταν να φέρνει από τις Κάνες τον Χρυσό Φοίνικα για το «Μια αιωνιότητα και μια μέρα».

Ημουν παντού όπου ο Τεό έκανε γυρίσματα, ετοίμαζε γυρίσματα ή έδινε συνεντεύξεις Τύπου. Ακόμα και στο μικρό πάρτι για τα 60ά του γενέθλια. Ετσι απλές ήταν τότε οι συνθήκες της δημοσιογραφικής δουλειάς. Μπορούσα να τον αγγίξω, να τον φιλήσω, χωρίς, βέβαια, ποτέ καμία υπερβολική οικειότητα. Αλλά πάντα με την αίσθηση ότι ο Τεό, όσο διάσημος κι αν ήταν, όσο κι αν μας κουβάλαγε – και μας αναστάτωνε – σταρ σαν τον Μαστρογιάνι, τη Μορό, τον Καϊτέλ, τον Νταφόε ή τον Σερβίλο, δεν έπαυε να ανήκει σε μια μικρή, δεμένη ελληνική κινηματογραφική οικογένεια. Οτι ήταν δικός μας. Kοντινός. Στην άλλη άκρη ενός τηλεφώνου, στο γραφείο του στα Εξάρχεια, ακόμα και στο σπίτι του, στο Μάτι, χωρίς τη σημερινή, μπορεί και αναγκαία, δεν ξέρω, δεν είμαι σίγουρη, τρομοκρατούσα και τρομοκρατημένη κουστωδία από υπευθύνους επικοινωνίας και δημοσίων σχέσεων. Γιατί αυτός ο αυτοκρατορικός, συχνά αλαζονικός και υπερβολικά σίγουρος για τον εαυτό του διεθνής μετρ, που απολάμβανε σαν κάτι το αυτονόητο τον έπαινο θηρίων (έχω δει με τα μάτια μου να τον προσκυνούν ο Ναγκίσα Οσιμα και ο Βιμ Βέντερς και έχω ανακαλύψει, κρυμμένο στο σκοτάδι κινηματογραφικής αίθουσας στο Μουσείο Πομπιντού, στο Παρίσι, τo 1997, τον μέγα ήδη Αμπάς Κιαροστάμι να παρακολουθεί όρθιος μια ταινία του) ήταν την ίδια στιγμή για μας όλους, θεατές και δημοσιογράφους και συναδέλφους του, ο Θόδωρος του Παρισιού και της «Αυγής», ο σκηνοθέτης που έπαιξε κρυφτούλι με τη χούντα για να γυρίσει τον «Θίασό» του, που μιλούσε με στίχους του Σεφέρη, πάλευε μαζί με τον Μισέλ Δημόπουλο να στηρίξει το διεθνοποιημένο πια Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και… τσακωνόταν με τον εκρηκτικό Γιάνναρη για εγχώρια βραβεία.

Τι θέλω να πω μήπως και ξεφύγω κάπως από το μελό κι αυτό το σφίξιμο στην καρδιά, που κάθε, μα κάθε φορά μού προκαλεί η σκέψη του θανάτου του; Οτι ο σκηνοθέτης που σημάδεψε όσο κανένας άλλος (και έχουμε τόσο πολλούς και σπουδαίους) τον κινηματογράφο μας ήταν ευτυχώς, αλλά και δυστυχώς, γέννημα μιας εποχής, που δεν υπάρχει πια. Θέλω να πιστεύω, αλλά δεν είμαι καθόλου σίγουρη, ότι τελικά, κάποια στιγμή, τον είδε τον «Θίασο» ο 29χρονος σινεφίλ γιος μου, κι ας μη με πήρε τηλέφωνο να κουβεντιάσουμε και να τσακωθούμε για τον Εμφύλιο. Θέλω να πιστεύω ότι η νέα γενιά σκηνοθετών σκύβει ακόμα πάνω στις ταινίες του, χωρίς να τις κάνει φύλλο και φτερό – και νιώθω ιδιαίτερη τρυφερότητα για τους μαθητές του, αυτούς που, μειράκια ακόμα, πέρασαν ως βοηθοί από τα πλατό του και κάτι δικό του φέρνουν μέσα τους. Και θα ‘θελα, έτσι από ρομαντισμό και ουτοπία, να βρισκόταν ένας τρόπος – α λα μανιέρ του Τεό – να διαχυθεί στην ελληνική κοινωνία, να επηρεάσει, να διδάξει θεατές, δημοσιογράφους και σκηνοθέτες, χωρίς να θιγεί, βέβαια, η διεθνής καριέρα του, και το ταλέντο του Γιώργου Λάνθιμου – έχει κάτι αγγελοπουλικό στο πείσμα και το μεγαλείο του.

Δεν μπορεί, το ξέρω, θα ήταν καταστροφή, να αποκτήσει και πάλι το ελληνικό σινεμά το χειροποίητο, παρεΐστικο, εθνικοκεντρικό, ακόμα και αριστερό (με την παλιά έννοια) στίγμα της γενιάς του Αγγελόπουλου.

Σε εποχές που και η πιο μικρή ελληνική ταινία είναι διεθνής συμπαραγωγή (και όχι εικονική), τώρα που τη θέση της Ζαν Μορό παίρνει η Ολίβια Κόλμαν και το κόκκινο χαλί των Καννών ίπταται παρέα με έλληνες δημιουργούς προς το Λος Αντζελες των Οσκαρ, δεν υπάρχει χώρος για νοσταλγία. Μονάχα αυτές τις μέρες, που κλείνουν δέκα χρόνια χωρίς τον Τεό και έχω συνεχώς στα αφτιά μου το παράπονο της αγαπημένης του Φοίβης, «μα γιατί δεν πηγαίνατε μαζί του όταν πέρναγε τον δρόμο;», μου επιτρέπω μια παρασπονδία. Ονειροπολώ αυτάρεσκα, θεωρώντας ως ανεπανάληπτες και μοναδικές κάποιες στιγμές κινηματογραφικής οικειότητας, τρυφερότητας και γενναιοδωρίας, που ο κόσμος του Τεό μάς χάριζε απλόχερα. Τον Γιώργο Αρβανίτη ψηλά, πολύ ψηλά πάνω στην κάμερά του, κάτω από τον χιονισμένο ουρανό του Αμύνταιου, να ολοκληρώνει το δύσκολο γύρισμα και να κατεβαίνει στη γη για να μοιραστεί ένα καυτό τσάι με τους δημοσιογράφους – να τους βγάλει και φωτογραφίες! Και τον Μαρτσέλο Μαστρογιάνι του Φελίνι να τριγυρνάει στην άνω-κάτω σουίτα του (λέμε τώρα) στη Φλώρινα, να κλείνει συνωμοτικά το μάτι του στις έκπληκτες ελληνίδες δημοσιογράφους και να λέει: «Εδώ κοιμόταν και ο Παπανδρέου με την αεροσυνοδό του».

g

Χάρης Παπαδόπουλος

πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Σκηνοθετών

Ο θάνατος του Δήμου Σταρένιου

Σεπτέμβρης του 1982, προετοιμασία για το «Ταξίδι στα Κύθηρα». Αναβρασμός στο γραφείο και ξενύχτι μέχρι τα ξημερώματα. Συνεργάτης στο team των σκηνοθετών, δίπλα στον Θόδωρο Αγγελόπουλο, μετά την πρώτη μου συνεργασία στην ταινία του «Αθήνα». Κάποια στιγμή καταλήξαμε στους βασικούς πρωταγωνιστές: Μαίρη Χρονοπούλου, Μάνος Κατράκης, Τζούλιο Μπρόνζι, Ντόρα Βολανάκη. Είχε μια ιδέα για τον ρόλο του «δεξιού», τον Δήμο Σταρένιο.

Ενα πρωινό, ο Θόδωρος μου ζήτησε σχεδόν επιτακτικά να τον βρούμε, καθώς δεν γινόταν να περιμένουμε άλλο. Στάθηκα τυχερός, γιατί η πρώτη απόπειρα να τηλεφωνήσω στον Σταρένιο ήταν επιτυχής. Η χαρακτηριστική του βραχνή φωνή ακούστηκε σ’ εμένα σωτήρια μέσα από το σύρμα του τηλεφώνου. «Είμαι ο Χάρης Παπαδόπουλος, βοηθός του Θεόδωρου Αγγελόπουλου. Θα ήταν μεγάλη χαρά για τον κύριο Αγγελόπουλο να παίξετε στην καινούργια του ταινία με τίτλο “Ταξίδι στα Κύθηρα”». Του περιέγραψα το σενάριο, το δίδυμο ηρώων, ο αριστερός από τη μια και ο δεξιός από την άλλη. «Είναι μεγάλη τιμή για μένα που με σκέφτηκε ο κύριος Αγγελόπουλος, ένας σπουδαίος καλλιτέχνης». Εναν λυγμό αισθάνθηκα στη φωνή του, στις τελευταίες φράσεις του. Επειτα από μια μικρή παύση, συνεχίζει: «Πότε είναι τα γυρίσματα;». «Ξεκινάμε αρχές Νοέμβρη από τη Θεσσαλονίκη» του απαντώ αστραπιαία. Συνεχίζει: «Λυπάμαι κύριε Παπαδόπουλε, πείτε στον κύριο Αγγελόπουλο ότι δεν θα μπορώ να είμαι στην ταινία, γιατί τότε εγώ θα έχω πεθάνει, και δεν μπορώ να τον εγκαταλείψω μπαίνοντας μέσα στο γύρισμα». Εμεινα βουβός. Σχεδόν δεν μπορούσα να αρθρώσω λέξη. Του είπα ότι λυπάμαι πολύ, να είναι καλά και έκλεισα το τηλέφωνο.

Μπήκα στο γραφείο του Θόδωρου κατηφής. «Τι σου είπε, θα παίξει;». Δεν απαντώ. «Δεν θέλει να παίξει;». «Οχι, μου είπε θέλει, αλλά δεν μπορεί». Και συνεχίζω, «Δεν μπορεί μου είπε, γιατί τότε που ξεκινάμε γύρισμα, αυτός θα έχει πεθάνει». Νιώθω να παγώνει στη φράση αυτή, έπαθε σοκ και κατέβασε τα γυαλιά του. «Τι είναι αυτά που λες; Σου είπε τέτοιο πράγμα;» μου λέει. «Ναι Θόδωρε, μου είπε ακριβώς αυτό». Εχει χάσει το χρώμα του, με κοιτάζει αποσβολωμένος. Ετσι πως με κοιτάζει τον αφήνω και φεύγω από το γραφείο. Ξαναγυρίζω σχεδόν αμέσως, τον βλέπω στην ίδια στάση. Μια πρωτόγνωρη εικόνα του Θόδωρου. Θέλω να σπάσω αυτή την παγωμάρα και του λέω με χιούμορ, «Ε! Προτίμησε να πεθάνει από μόνος του, από το να τον πεθάνεις εσύ…». Με κοιτάζει, δεν μου λέει τίποτα, και ξαναφεύγω από το γραφείο.

Τον ρόλο αυτόν τελικά τον πήρε ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος. Νοέμβρη ξεκινήσαν τα γυρίσματα από τη Θεσσαλονίκη. Το στρατηγείο των ταινιών του Θόδωρου πάντα, το ξενοδοχείο City στην Κομνηνών. City, λιμάνι, γυρίσματα, βροχές, συννεφιές, ήλιος, συγκρούσεις.

Ενα πρωί, φεύγοντας από το ξενοδοχείο βιαστικά για το λιμάνι, το βλέμμα μου έπεσε ανεπαίσθητα πάνω στις εφημερίδες του γωνιακού περιπτέρου Κομνηνών με Μητροπόλεως. Κάτι διαισθητικό με τράβηξε να επιμείνω στους τίτλους των πρωινών εφημερίδων, εντοπίζοντας τον θάνατο του Δήμου Σταρένιου. Αυτό που κατά βάθος δεν πίστευα ότι μπορεί να είναι και τόσο αληθινό, εκείνη τη στιγμή επιβεβαιώθηκε. Δεν ήθελε αυτός ο υπεύθυνος άνθρωπος να εγκαταλείψει τον σκηνοθέτη του, δείχνοντας ένα μεγαλείο ήθους. Κατευθύνθηκα στο λιμάνι και ενημέρωσα τον Θόδωρο. Το άκουσε σιωπηλός, μόνο ο ήχος της θάλασσας ακουγόταν γύρω μας. Εσκυψε το κεφάλι και με γρήγορα βήματα χάθηκε μέσα στη βοή του γυρίσματος.

g

Θάνος Αναστόπουλος

σκηνοθέτης

Τρεις αναμνήσεις από τον «Μελισσοκόμο»

Ανεβαίνοντας νωρίς το πρωί την οδό Σολωμού. Το ρολό ελαφρά ανασηκωμένο, σημάδι ότι ήταν ήδη μέσα. Το γραφείο στο ημίφως. Ο ίδιος με την πλάτη στο παράθυρο. Ενα μικρό πορτατίφ φώτιζε τα χαρτιά μπροστά του. Σημειώσεις σε μορφή νουβέλας για το σενάριο του «Μελισσοκόμου». Ο Θόδωρος σκυμμένος μπροστά στα χαρτιά με την παλάμη ψηλά στο μέτωπο. (Την ίδια παλάμη που αναδύεται μέσα από τη θάλασσα της Θεσσαλονίκης στο «Τοπίο στην ομίχλη».) Οι πρώτες πρωινές ώρες ήταν ιερές – δεν δεχόταν επισκέψεις, δεν απαντούσε σε τηλεφωνήματα, δεν μιλούσε σε κανέναν. Μόνη επαφή με τον έξω κόσμο αυτή η μικρή χαραμάδα φωτός από το μισάνοιχτο ρολό. Ράφια ακατάστατα και ντουλάπια που ξεχείλιζαν από αποκόμματα άρθρων, διδακτορικές εργασίες κι εκδόσεις για το έργο του σε διάφορες γλώσσες. Ανάμεσά τους σαν παρατημένο το Χρυσό Λιοντάρι της Βενετίας για τον «Μεγαλέξαντρο». (Πολλά χρόνια αργότερα στο πιο ψηλό ράφι της βιβλιοθήκης, ξαπλωμένος εξίσου πρόχειρα θα βρισκόταν κι ο Χρυσός Φοίνικας των Καννών.)

Ηταν μια συννεφιασμένη μέρα λίγο πριν από τα Χριστούγεννα του 1985. Μπροστά στα χαρτιά με τις σημειώσεις βρισκόταν ένας λευκός φάκελος αλληλογραφίας με το όνομά του και τη διεύθυνση στα αγγλικά. Χαμογέλασε κι άρχισε να τον ανοίγει μ’ έναν χαρτοκόπτη. Α, με θυμάται ο γέρος! αναφώνησε, με μια μικρή, σχεδόν παιδική ικανοποίηση. Στα απορημένα μάτια μου γύρισε τον φάκελο από την άλλη μεριά, εκεί όπου αναγράφεται το όνομα του αποστολέα: Ακίρα Κουροσάβα. Είμαστε φίλοι, είπε δειλά. Περάσαμε μια νύχτα στο Τόκιο πίνοντας και συζητώντας για τα χρώματα: το χρυσό και το μαύρο, στον «Μεγαλέξαντρο» (Χρυσό Λιοντάρι Φεστιβάλ Βενετίας 1980) και τον «Καγκεμούσα» (Χρυσός Φοίνικας Φεστιβάλ Καννών 1980). Πίναμε και συζητάγαμε μέχρι που ξημέρωσε…

Μήνες αργότερα. Τέλος του χειμώνα, λίγο πριν από την αρχή των γυρισμάτων βρεθήκαμε στη λίμνη Υλίκη. Είχαμε προηγηθεί μαζί με το σκηνογραφικό τμήμα για να ψεκάσουμε χρώμα, φούξια και κίτρινο, στα σχοίνα και στα πουρνάρια με στόχο να μοιάζουν ανθισμένο λιβάδι κατάλληλο για ν’ απλώσει τα μελίσσια του ο πρωταγωνιστής, που υποδυόταν ο Μαρτσέλο Μαστρογιάνι. Ο Θόδωρος έμεινε στο αυτοκίνητο. Εμοιαζε να ταλαιπωρείται μπροστά σ’ ένα κομμάτι χαρτί όπου σχεδίαζε το ντεκουπάζ της σκηνής. Οι ώρες περνούσαν. Δεν μπορούσα να καταλάβω γιατί τυραννιόταν για κάτι που φαινόταν τόσο απλό. Πλησίασα διστακτικά και τον ρώτησα. Μου είπε ότι προσπαθούσε να βρει τον κατάλληλο τρόπο για να στήσει τους δύο ηθοποιούς στο κάδρο. Με την άγνοια και το θράσος που έχει κανείς στα 20 τον ρώτησα αν θα ήταν πιο απλό να κάνει ένα champ contre champ, δύο αντικριστά πλάνα όπως βλέπουμε συχνά στον κινηματογράφο. Μου χαμογέλασε γλυκά και με ρώτησε τι θα μπορούσε να κάνει αν δεν ήθελε ν’ ακολουθήσει αυτή τη λύση της κλασικής κινηματογραφικής γραφής. Τι πρέπει να σκεφτείς αν θέλεις να κάνεις κάτι απλό με τον δικό σου τρόπο;

Δύο μήνες αργότερα. Κάπου στην ορεινή Αρκαδία. Είχαμε μια μέρα ρεπό. Την προηγουμένη με ρώτησε αν ήθελα να του κάνω παρέα στο αυτοκίνητο προς την Ανδρίτσαινα για να τσεκάρει έναν δρόμο σε μια σκηνή με το φορτηγό του «Μελισσοκόμου». Συμφώνησα και σχεδόν αξημέρωτα φύγαμε με τον οδηγό του. Μπήκαμε στο μακρόστενο στέισον βάγκον Passat που αργότερα θα γινόταν το αυτοκίνητο του χαρακτήρα που υποδύθηκε ο Μπρούνο Γκανζ στο «Αιωνιότητα και μια μέρα» (οι ταινίες του Αγγελόπουλου διηγούνται μια ιστορία, αλλά είναι ταυτόχρονα και κρυφά ημερολόγια της ζωής του). Φτάσαμε στην Ανδρίτσαινα. Μου διηγήθηκε ότι ήταν το χωριό από το οποίο καταγόταν ο πατέρας του. Πήραμε τον δρόμο και συνεχίσαμε την ανάβαση σε μια φιδίσια διαδρομή. Ανεβαίναμε κι ανεβαίναμε ώσπου μπήκαμε σχεδόν μέσα στα σύννεφα. Κάποια στιγμή το αυτοκίνητο σταμάτησε. Βγήκαμε έξω κι ανεβήκαμε με τα πόδια ένα μικρό πέτρινο μονοπάτι. Στο τέλος του, μέσα από τη χαμηλή νέφωση, ξεχώριζαν οι αρχαίες κολόνες του ναού του Επικούριου Απόλλωνα στις Βάσσες. Ηταν η τελευταία χρονιά που ήταν ακάλυπτος, γυμνός μέσα στο επιβλητικό τοπίο. Από την επόμενη χρονιά θα κατασκευαζόταν ένα κομψό στέγαστρο που θα τον σκέπαζε μέχρι σήμερα για να τον προστατεύσει από τις χιονοπτώσεις και την υγρασία. Περπατήσαμε ανάμεσα στις κολόνες του ναού για αρκετή ώρα. Αμίλητοι.

Τον παρατηρώ που απομακρύνεται. Σιγά σιγά η ομίχλη διαλύεται. Ενα δέντρο αχνοφαίνεται. Αρχίζουμε να τρέχουμε προς το μέρος του. Ενα δέντρο μοναχικό σ’ ένα μεγάλο λιβάδι. Εκεί που αρχίζει να διαγράφεται ξανά η γραμμή του ορίζοντος. Ο πατέρας δεν υπάρχει πια. Τρέχουμε σαν παιδιά προς ένα ολοένα και πιο ακατάληπτο μέλλον. Μια καινούργια μέρα ξημερώνει.