Γκαίτε – Σίλλερ

Ο Ρομαντισμός δεν ήταν, όπως συχνά απλουστευτικά πιστεύεται, ένα λογοτεχνικό κίνημα. Ηταν μια ιστορική, θεμελιώδης επανάσταση στην Ηθική, την Πολιτική, τις Επιστήμες και την Τέχνη, σε όλο το φάσμα των ειδών της, από την αρχιτεκτονική ως τη μουσική και τις εικαστικές Τέχνες ως το εύρος των λογοτεχνικών ιδιωμάτων. Η Γαλλική Επανάσταση είναι μια ρομαντική επανάσταση, όπως και η Αμερικανική, επίσης.

Η ιστορία μνημονεύει πως ο Κάντιος, ιδεολογικά συγγενής, παρακολούθησε τη μάχη της Ιένας, όπου ο Ναπολέων – ο εκφραστής των επαναστατικών ιδεών, τουλάχιστον στην αρχή της καριέρας του – κατανίκησε τις συνασπισμένες δυνάμεις αυτοκρατόρων από έναν λόφο που «έβλεπε» τη σύγκρουση.

Δύο γίγαντες της γερμανικής, αλλά και της ευρωπαϊκής σκέψης, είναι τέκνα της πρώτης, επαναστατικής, ρομαντικής ιστορίας της Ευρώπης. Διότι, δυστυχώς, έχει επικρατήσει στη συνείδηση των πολλών η δεύτερη φάση του Ρομαντισμού, η πεισιθάνατη, όταν, μετά την ήττα των επαναστατικών ιδεών και τον θάνατο στην εξορία του Ναπολέοντα, κυριάρχησε ο συντηρητισμός, η απαισιοδοξία, που οδήγησε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο που πολιτισμικά είχε επωάσει ως καταφύγια τον ρεαλισμό, τον νατουραλισμό, τον εξπρεσιονισμό, τον εμπρεσιονισμό, ακόμη και τον φουτουρισμό. Από τον Ουγκώ των «Αθλίων» σε μισό αιώνα κυριάρχησε το «Ανθρώπινο κτήνος» του Ζολά και από την «Ενάτη Συμφωνία» του Μπετόβεν η ατονική μουσική του Σαίνμπεργκ. Οι δύο γίγαντες είναι ο Γκαίτε και ο Σίλλερ.

Ο Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε (1749 – 1832), μια από τις λίγες μεγαλοφυίες της ευρωπαϊκής σκέψης, υπήρξε πνευματικός ταγός ουνιβερσάλις. Πολιτικός, βοτανολόγος, θεολόγος, ορυκτολόγος, ζωολόγος, συνθέτης, νομικός, πεζογράφος, δοκιμιογράφος, ποιητής, θεατρικός συγγραφέας ενός κορυφαίου έργου του παγκόσμιου πολιτισμού: του «Φάουστ». Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος μετέφρασε το ποίημά του «Προμηθεύς», έργο που εγκαινίασε στην ευρωπαϊκή τέχνη το κίνημα της «Προμηθεϊκής Τέχνης». Πριν από αρκετά χρόνια παίχθηκε και το δράμα του «Στέλλα» στο Θέατρο Αμόρε.

Για τον «Φάουστ», έργο – θεμέλιο του ανθρώπινου πολιτισμού, που παίχθηκαν τα «θεατρικότερα» μέρη του πολλές φορές τον 20ο αιώνα, έγραφα για την πρόσφατη στη χώρα μας παράσταση της Κατερίνας Ευαγγελάτου στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά (2015 – 2016), σε μετάφραση του Σπύρου Ευαγγελάτου, που το είχε ανεβάσει κι εκείνος σε μια έξοχη παράσταση στο Αμφι- Θέατρο το 2000: «Ο αμλετικός Φάουστ ξεκινάει με μια μεγάλη και κάθετη αμφιβολία. Σχεδόν καρτεσιανή. Ο Καρτέσιος δήλωνε πως αμφιβάλλει για όλα, για το μόνο που δεν αμφιβάλλει είναι η αμφιβολία του! Ο Φάουστ, βγαίνοντας από τον Μεσαίωνα, παραμένει αξεδίψαστος, αμφιβάλλων και πνευματικά ανέστιος και πένης. Και τότε, αναζητώντας μεταφυσικό σωσίβιο, ο Θεός του στέλνει με σφραγισμένο από τον ίδιον τον Θεό διαβατήριο τον Σατανά, να τον δοκιμάσει στους πειρασμούς του alter ego του. Ο Γκαίτε δεν είναι παραδομένος στη γοητεία του απόλυτου κύρους του ορθού λόγου και των άλλων δογματικών του υλιστικών προκαταλήψεων. Στο πρώτο μέρος του “Φάουστ” προσπαθεί να βρει τον δρόμο προς την αλήθεια μέσα από τη συκοφαντημένη από τον Μεσαίωνα αγάπη του προδομένου χριστιανισμού. Και υποκύπτει στην ασέλγεια, στον βιασμό, στην απάτη. Το φινάλε του πρώτου μέρους, όπου η προδομένη Μαργαρίτα, βρεφοκτόνος και καταδικασμένη σε διά πυράς θάνατο, διακηρύσσει μέσα στο μαρτύριό της τον έρωτά της είναι μια ευθεία αναφορά στο επεισόδιο της πόρνης του Ευαγγελίου, όπου ο Χριστός υπόσχεται τον Παράδεισο στην αμαρτωλή, διότι «πολύ ηγάπησε». Αυτό σημαίνουν οι τελευταίες φράσεις του “Φάουστ”: ΜΕΦΙΣΤΟΦΕΛΗΣ: “Εκρίθη”. ΦΩΝΗ (ΕΞ ΟΥΡΑΝΟΥ): “Εσώθη”. Ο Γκαίτε νομίζω πως, κρίνοντας την ελευθεριότητα των ηθών που πρυτάνευσε στην Εποχή των Φώτων, διατρέχοντας την ηθική του “Αιμίλιου” του Ρουσώ έως τα έργα του λιμπερτίνου Ντε Σαντ, εισάγει το εκπληκτικό μέρος του έργου του που ονομάζεται “Βαλπούργεια Νύχτα”. Αν κανένας δεν αναγνωρίζει στο οργιώδες αυτό πανηγύρι του πανηδονικού σεξ την κριτική του Γκαίτε στα ανηθικολογικά κείμενα του Μαρκήσιου Ντε Σαντ, δεν μπορώ να σκεφτώ ποια άλλη ηθική υπομνηματίζει. Γιατί κανείς δεν μπορεί να αποφύγει την απόλυτη μαγγανεία που ασκούν στον ενστικτώδη άνθρωπο και η τελετουργία μιας πρωτόγονης μαγείας και το μυητικό τελετουργικό μιας ερωτικής πανδαισίας. Ενας συνειδητά σοβαρός αναγνώστης του “Φάουστ” δεν μπορεί να αγνοεί το όλο σχέδιο του ευρωπαϊκού αυτού λογοτεχνικού και στοχαστικού μνημείου. Και γνωρίζουμε πως ο Γκαίτε, παρακολουθώντας την πορεία του πνεύματος, από τον ελληνικό κλασικισμό στον ευρωπαϊκό κλασικισμό και από κει στον ρομαντισμό, άρα την πορεία από την ισορροπία, τη δικαιοσύνη των πλατωνικών αρετών, της σοφίας, της ανδρείας και της σωφροσύνης στην ανισορροπία των παθών και στον ίλιγγο των ενστίκτων, προσπάθησε να βρει μια νέα ισορροπία που να υπερβαίνει το δίπολο Μεφιστοφελής – Φάουστ, ορθός λόγος – πάθος, κλασικό – ρομαντικό, γι’ αυτό και στο δεύτερο μέρος του έργου του (που δεν παίζεται, παρά σπάνια) παντρεύει την Ωραία Ελένη με τον Φάουστ και ο γάμος ελληνικού κάλλους με τον ρομαντικό οίστρο έφερε στον κόσμο τον Ευφορίωνα, το παιδί αυτού του μεικτού γάμου, που, όμως, πέθανε στην κούνια του! Ιδού η μεγαλοφυής κριτική του Γκαίτε».

Ο Φρίντριχ Σίλλερ (1759 – 1805) στην Ελλάδα γαλούχησε γενιές ανθρώπων του θεάτρου και θεατές. Το 1975 έγραφα για την παράσταση του «Δον Κάρλος» στο Εθνικό Θέατρο με σκηνοθεσία του Αλέξη Σολομού: «Ο Διαφωτισμός είναι παιδί της αγγλικής εμπειρικής σχολής και της Μεταρρύθμισης. Η πρώτη αμφισβήτησε την αυθεντία του Αριστοτέλη, η δεύτερη την αυθεντία του Πάπα, ο επαναστατικός ρομαντισμός αμφισβητεί και πολεμάει τον κομφορμισμό. Ο Σίλλερ αναλύει ιδιοφυώς τον πολιτικό, κοινωνικό και ηθικό κομφορμισμό στην Ισπανία του Φιλίππου και συνεπόμενα σε κάθε Ισπανία όποιου Φιλίππου. Παγιδευμένος από τη θεωρία του καιρού του, τη φωτισμένη δεσποτεία, πιστεύει πως η αλλαγή, όχι βέβαια χωρίς αγώνα, θα προέλθει με την πειθώ και με τη διάβρωση από τα μέσα. Πιστεύει πως η αντίδραση είναι αποτέλεσμα άγνοιας, πεισματική άμυνα ή ατομική διαστροφή. Η ανάλυση του Φιλίππου μέσα στο έργο αυτό αποδεικνύει. Πως όμως υποπτεύεται και το άλλο, την ύπαρξη δηλαδή δομών που ξεπερνάνε την καλή θέληση των φορέων, γίνεται φανερό στη σκηνή του Μεγάλου Ιεροεξεταστή, μόνο που και κει το βάρος πέφτει σε συναισθηματικής τάξεως συμβάντα και εξουδετερώνεται η κριτική σε βάθος. Πρότυπο του Σίλλερ ήταν ο Σαίξπηρ, όμως ο γερμανός ποιητής δεν τολμά στα πρώτα του έργα να μπάσει στη δράση το λαό, όπως ο Αγγλος. Ο Λαός για τον Σίλλερ μένει πάντα υπήκοος. […] Ο Δον Κάρλος είναι ένας τυπικός, ρομαντικός ήρωας, πρότυπο μιας σειράς ολόκληρης. Είναι ο διαθέσιμος – ανοιχτός να δεχτεί και έτοιμος να δεχτεί την καντιανή κατηγορική προσταγή. Η ανάπτυξη του χαρακτήρα είναι πλήρης και η οικονομία των μέσων αξιοθαύμαστη. Ακολουθεί αναλογικά την πορεία του Ρωμαίου και του Ερρίκου του Σαίξπηρ. Η πορεία του Δον Κάρλος προς την Ιδέα, όπου ο πρακτικός, ο κριτικός και ο αισθητικός λόγος συναιρούνται, συναιρεί και τη ρομαντική αντίληψη και το αδιέξοδο αυτής της αντίληψης μπροστά στο φράγμα της πραγματικότητας».

Για το άλλο σπουδαίο έργο του Σίλλερ, το «Ερως και ραδιουργία» σημείωνα το 1979 για την παράσταση του Μουζενίδη στο ΚΘΒΕ: «Το έργο του Σίλλερ “Ερως και ραδιουργία”, γνωστότερο στην Ελλάδα με τον πρώτο τίτλο που του έδωσε ο ποιητής του “Λουίζα Μίλλερ”, πρωτοπαίχθηκε στα 1784, πέντε δηλαδή χρόνια από την πτώση της Βαστίλλης. Την ίδια ακριβώς χρονιά παίζεται και ο “Γάμος του Φίγκαρο” του Μπωμαρσαί. Πίσω τους θα διακρίνει κανείς το όραμα του Ρουσώ και του Ντιντερό, το πνεύμα των δοκιμίων του Μερσιέ και του Λέσσινγκ. Υλιστικότερος ο Μπωμαρσαί, ιδεαλιστικός ο Σίλλερ διαπνέονται και οι δύο από τον αστικό ανθρωπισμό που καλλιέργησε η “Εγκυκλοπαίδεια” και πολιτικά θεμελίωσε η Αμερικανική Επανάσταση και η Διακήρυξή της. Η “Λουίζα Μίλλερ”, όπως έλεγε και ο Ενγκελς, είναι το πρώτο πολιτικό δράμα της Γερμανίας. Οσο κι αν περιέχει όλα τα χαρακτηριστικά στοιχεία της κίνησης “Θύελλα και Ορμή” διαπραγματεύεται το κατεξοχήν ρομαντικό με στόχο την κοινωνική δομή που μέσα της εγγράφεται και εξηγείται η ανθρώπινη κατάσταση. Ο Σίλλερ αναλύει αυτή τη δομή με μαεστρία μοναδική ως σχέσεις εξάρτησης. Στην κορυφή βρίσκεται ο Δούκας, πρόσωπο κοινής αναφοράς, αλλά θεατρικά αθέατος, πανταχού παρών, αφετηρία και τέρμα των ενεργειών κάθε ατόμου. Είναι η εγγύηση της τάξης και το αίτιο της αταξίας. Γύρω από αυτόν τον ήλιο περιστρέφονται, κοντύτερα ή μακρύτερα, με φυγόκεντρες ή κεντρομόλες τάσεις τα πρόσωπα του έργου. Από την Λουίζα ως τον Πρόεδρο Φον Βάλτερ η βεντάλια, ανοίγοντας, αποκαλύπτει μια διαβαθμισμένη κλίμακα στάσεων και εξαρτήσεων».

Η «Μαρία Στιούαρτ» παίχθηκε το 1986 στο Εθνικό Θέατρο με σκηνοθέτη τον αείμνηστο Γιώργο Μιχαηλίδη: «Ο Σίλλερ στοχάστηκε πολύ πάνω στην ουσία του τραγικού και στη δυναμική της φόρμας. Κατά τη γνώμη μου η “Μαρία Στιούαρτ” είναι, μαζί με τον “Βαλλενστάϊν”, τα κοντινότερα στο επιδιωκόμενο, μέσω του ρομαντισμού τραγικό ιδεώδες του Σίλλερ. Μέσα από τη σύγκρουση των δύο βασιλισσών δεν αποκαλύπτονται μόνο και ιδιοφυώς δύο γυναικείες φύσεις, δύο ανθρώπινοι τύποι ή δύο φυλετικά αρχέτυπα, δεν αποκαλύπτονται μόνο και ιδιοφυώς δύο τρόποι ζωής ή δύο “πολιτικές” επιλογές. Αποκαλύπτονται δύο μηχανισμοί παραγωγής ιστορικών γεγονότων. Στη “Μαρία Στιούαρτ” η Μαρία, η άπληστη και σπάταλη, η ερωτική και δολοφόνος, η μαυλίστρα και η τρωτή γυναίκα, η παραδομένη στα πάθη, η καιομένη και η ματαιόδοξη θριαμβεύει, πεθαίνοντας εις βάρος της Ελισάβετ, της ψυχρής και της φιλάργυρης, της κρυφής και της δυσάρεστης, της άτρωτης και της πυρίμαχης, της φιλόδοξης και της ανασφαλούς. Οταν συγκρούεται “ο λογισμός με τ΄όνειρο”, επικρατεί βέβαια πάντα ο λογισμός, αλλά… δικαιώνεται το όνειρο. Αυτό είναι το τραγικό και φιλοσοφικό δίδαγμα της ιστορίας».