Οι κομήτες του ανορθολογισμού

Μια ομάδα συγκεντρωμένων κοιτάζει προς τα πάνω. Προς τον ουρανό. Και βλέπει το διαστημικό λεωφορείο που έχει στείλει η αμερικανική κυβέρνηση – με τη χορηγία του γκουρού μπίζνεσμαν – να αναχαιτίσει τον απειλητικό κομήτη. Οι δορυφόροι ανεβαίνουν μέχρι ένα ύψος και ξαφνικά αρχίζουν να επιστρέφουν προς τη Γη. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να κοιτάζουν. Αλλά δεν πιστεύουν αυτό που βλέπουν. «Μάλλον γυρίζει πίσω» λέει ένας. «Οχι. Διόρθωση πορείας κάνει. Τυπική διαδικασία. Εχω κάνει Ναυτικό» αντικρούει ο συνομιλητής του. Καθώς η οθόνη γεμίζει, ωστόσο, από τις απειλητικές τροχιές πάνω από τα κεφάλια τους, ο αμφισβητίας ακούγεται χαμηλόφωνα απελπισμένος: «Οχι. Γυρίζει πίσω».

Είναι μια σκηνή από το «Don’t look up» του Ανταμ ΜακΚέι, το οποίο εισήγαγαν προς εργαλειοποίηση στα ελληνικά social media οι ακροβολισμένοι πολακιστές. Ειδικά μετά την πρόσφατη ανάρτηση του Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος ταύτισε τον απειλητικό κομήτη της ταινίας με τα «cases», ο εστί μεθερμηνευόμενον με τα κρούσματα πριν από το άνοιγμα των σχολείων. Η εξίσωση ήταν εύκολη για τους κατ’ επάγγελμα θαυμαστές του «Joker»: κυβέρνηση Μητσοτάκη = κυβέρνηση Τραμπ. Σειρά πήραν βαξεβανίζοντες δημοσιολόγοι και περσόνες του Twitter, που επέπληξαν όσους δεν ταυτίστηκαν με τα διδάγματα του Netflix, ανακάλυψαν ρηχό κοίτασμα στο άνισο σενάριο ή κράτησαν αποστάσεις από την ντουντούκα της σάτιρας. Αποτελεί προφανώς σύμπτωμα της εγχώριας φαιδρότητας ο «εξελληνισμός» του νεότερου πολιτισμικού πολέμου, προγραμματικός στόχος του οποίου ήταν να στήσει στον τοίχο την τραμπική Αμερική, αλλά και τον απανταχού εφησυχασμό της Ανθρωποκαίνου.

Οι «ερυθρόσβερκοι» που παρακολουθούμε στα πλάνα είναι πρόσωπα τόσο μακρινά όσο και οικεία. «Υπάρχουν τρία είδη Αμερικανών» λέει ο γιος της Προέδρου (Τζόνα Χιλ) από το βήμα της προεκλογικής συγκέντρωσης. «Εσείς, η εργατική τάξη. Εμείς, οι cool πλούσιοι, και μετά αυτοί. Τους χρειαζόμαστε, επειδή μας οπλίζετε για να τους πολεμήσουμε… Μιλάω για διατροφολόγους. Μιλάω για προσωπικούς γυμναστές, τον κόσμο στα σπα, αλλά όχι αυτούς στην υποδοχή που δεν κάνουν μασάζ, αλλά αυτούς που σε συνοδεύουν στον διάδρομο». Μιλάει και διχάζει. Πολιτογραφεί τους ανθρώπους στον «λαό» και τους άλλους. Αλλη μια απόδειξη ότι ο τραμπισμός μπορεί να είναι υπερατλαντικός – ναι, και αριστερόστροφος -, αρκεί να υπακούει στη βασική αρχή του διχαστικού λόγου.

Οσοι αρνούνται να κοιτάξουν τις πραγματικές απειλές στις καθ’ ημάς πλατείες του αθηναϊκού ή θεσσαλονικιώτικου κέντρου κρατούν καδρόνια με βυζαντινούς αετούς, διαφημίζουν τις απόψεις του Γιώργου Παυλάκη σαν τις 95 θέσεις του Λούθηρου, βλέπουν εχθρούς του λαού μέσα στο Κοινοβούλιο. Το εμβόλιο είναι η συμπύκνωση των πολλαπλών εκδοχών της άρνησης. Σαν να πρέπει να αποδεχθούμε με βαριά καρδιά ότι ένα τμήμα της ελληνικής κοινωνίας μένει γαντζωμένο λυσσωδώς στο παρελθόν. Αρνείται την πάροδο του χρόνου με όσα αυτή συνεπάγεται: τις κατακτήσεις της επιστήμης («πώς μπόρεσαν να δημιουργήσουν τόσο γρήγορα το εμβόλιο;»), τη διεύρυνση της ψηφιακής προσβασιμότητας («τι θέλουν να πετύχουν με τις ηλεκτρονικές ταυτότητες;»), ακόμη και αυτή τη διαδικασία της απογραφής.

Υπάρχει γέφυρα επικοινωνίας με τους αρνητές της επιστήμης, του επόμενου μαύρου κύκνου ή του γκρίζου ρινόκερου; Πώς μπορούμε να πλησιάσουμε τους συμπολίτες που αισθάνονται εσαεί τα «δαρμένα σκυλιά» της παγκοσμιοποίησης; Αυτά ήταν τα ερωτήματα που μας στοίχειωναν από την αρχή της πανδημικής κρίσης, την ώρα που ο μνησίκακος θυμός παρέμενε αθεράπευτος. Αρνηση, λοιπόν, αλλά με ποια αιτία; Αυτό ήταν και το ερώτημα που επέλεξε ως τίτλο στο βιβλίο του ο Λι ΜακΙντάιρ, ερευνητικός εταίρος στο Κέντρο για τη Φιλοσοφία και την Ιστορία της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Βοστόνης: «Πώς να μιλήσετε στους αρνητές της επιστήμης» (εκδ. Ροπή, μτφ. Αιμιλία – Αλεξάνδρα Κρητικού και Εμιλυ Κρητικού).

Η Γη δεν γυρίζει

Ο ίδιος ξεκίνησε την αναζήτηση με πιο γήινα ερωτήματα. Τον Νοέμβριο του 2018 βρέθηκε στην αίθουσα εκδηλώσεων του ξενοδοχείου Κράουν Πλάζα του Ντένβερ, για να παρακολουθήσει το Διεθνές Συνέδριο για την Επίπεδη Γη, περιτριγυρισμένος από 600 αλλόφρονες πιστούς. Με άλλα λόγια, ήταν ο μόνος που πίστευε ότι ο Αρίσταρχος ο Σάμιος και ο Κοπέρνικος εκ Πολωνίας είχαν δίκιο πως η Γη είναι σφαιρική. Οι ταλιμπάν της άρνησης, αντιθέτως, πίστευαν ότι ο πλανήτης μας μοιάζει με ταψί. Σε αυτούς μάλιστα περιλαμβάνονταν ο ράπερ Μπόμπι Ρέι Σίμονς ο νεότερος, ο παίκτης του NBA Κάιρι Ερβινγκ και ο επίσης μπασκετμπολίστας Γουίλσον Τσάντλερ της κινεζικής Τσετσιάνγκ Λάιονς. Ολοι οι «επιπεδιστές», γράφει ο ΜακΙντάιρ, πιστεύουν ότι η προσεδάφιση στη Σελήνη δεν έγινε ποτέ και οι φωτογραφίες της Γης από το Διάστημα είναι ψεύτικες. Η άβυσσος που τον χωρίζει από τους συμπατριώτες του γίνεται ορατή διά γυμνού οφθαλμού όταν πλησιάζει έναν από αυτούς:

«Μετά την προβολή του βίντεο, κάλεσα τον άντρα από την Καλιφόρνια να μου εξηγήσει ποιος κρύβεται πίσω από όλα αυτά. Ηξερε ότι ήμουν νεοφώτιστος, οπότε μάλλον η αληθινή ταυτότητά μου δεν είχε αποκαλυφθεί ακόμα. Απάντησε: “Ο αντίπαλος”. Επέμεινα. “Ο Διάβολος”. Συνέχισε εξηγώντας ο ότι ο Διάβολος βοηθά αυτούς που βρίσκονται στην εξουσία, στους οποίους περιλαμβάνονται και όλοι οι παγκόσμιοι ηγέτες. Δηλαδή, αρχηγούς κρατών, αστροναύτες, επιστήμονες, δασκάλους, πιλότους και πολλούς άλλους, οι οποίοι επιβραβεύονται από τον Διάβολο επειδή φυλάσσουν το μυστικό της Επίπεδης Γης. Και διευκρίνισε: “Τα πάντα ανάγονται στη Βίβλο”. Ο Κατακλυσμός την εποχή του Νώε δεν θα ήταν εφικτός εάν η Γη ήταν στρογγυλή, αποφάνθηκε».

Η αμφισβήτηση της επιστήμης και της αυθεντίας, συνεχίζει ο συγγραφέας, ενδεχομένως να μην ήταν μόνο μια θεωρία, αλλά να αποτελούσε θεμέλιο ταυτότητας. Οι μεσοδυτικές Πολιτείες των ΗΠΑ (ή οι παραδοσιοκράτες των Βαλκανίων) νιώθουν αυτομάτως μέλη μιας κοινότητας και συνδέονται στη βάση της κοινής στοχοποίησής τους. Ηταν εμφανές – και ακαταμάχητο – για όσους συμμετείχαν στο Συνέδριο των Επιπεδιστών: οι ελίτ του κόσμου συνωμοτούν εναντίον τους. Δεν αποδέχονται τα όσια και ιερά στα οποία ομνύουν οι αντιεμβολιαστές, οι υπέρμαχοι του ευφυούς σχεδιασμού, οι αρνητές της κλιματικής αλλαγής. Παρόλο που το περιεχόμενο των αντιλήψεών τους διαφέρει, η άρνηση της επιστήμης θεμελιώνεται πάνω σε παρόμοια σφάλματα συλλογιστικής, σύμφωνα με την ανάλυση ερευνητών, όπως οι Μαρκ και Κρις Χούφνεγκελ, Πασκάλ Ντίτελμ και Μάρτιν Μακί, Τζον Κουκ και Στίβεν Λεβαντόβσκι: επιλεκτική παρουσίαση δεδομένων, πίστη σε θεωρίες συνωμοσίας, επίκληση ψευδο-ειδικών (με συνακόλουθη απαξίωση των πραγματικών), λογικά σφάλματα, ανεδαφικές προσδοκίες ως προς τις δυνατότητες της επιστήμης.

Τα μοτίβα αυτά αναζήτησε ο ΜακΙντάιρ και στη δυσπιστία των ανθρακωρύχων της Πενσιλβάνια – οι οποίοι πάντως πιστεύουν στην κλιματική αλλαγή -, στους ακτιβιστές κατά των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών και, αναπόφευκτα, στους αντιεμβολιαστές της εποχής του. «Η Covid-19 προκαλεί μετατοπίσεις σε ορισμένα από τα πιο γνώριμα τεκτονικά ρήγματα της αμερικανικής πολιτικής σκηνής, τα οποία υπήρχαν πριν από την εμφάνιση της πανδημίας. Η εναντίωση στις φαρμακευτικές εταιρείες, στην κυβέρνηση, καθώς και η απόρριψη των ελίτ από τις λαϊκές μάζες είναι επίμαχα ζητήματα. Ατομική ελευθερία έναντι του κρατικού ελέγχου. Επικράτηση των οικονομικών συμφερόντων έναντι της μέριμνας για το άτομο στο πλαίσιο της καπιταλιστικής οικονομίας. Η πανδημία… αποτέλεσε πρόσφορο πεδίο εκμετάλλευσης από όσους είχαν πολιτικά συμφέροντα. Είναι, εντούτοις, σοκαριστικό να βλέπει κανείς μια εκστρατεία άρνησης της επιστήμης να ενορχηστρώνεται, χωρίς υπερβολή, από το Λευκό Οίκο (σ.σ.: το βιβλίο γράφτηκε το 2018, επί διακυβέρνησης Τραμπ). Σε προηγούμενες περιπτώσεις, λόγου χάρη στο ζήτημα της άρνησης της κλιματικής αλλαγής, διακυβεύονταν ειδικά συμφέροντα τα οποία στη συνέχεια έγιναν αντικείμενο πολιτικοποίησης… Υπό μία έννοια, η άρνηση της Covid-19 αποτελεί το έσχατο παράδειγμα τού τι θα συμβεί μελλοντικά, εάν δεν καταφέρουμε να βάλουμε τέλος στην πολιτικοποίηση της επιστήμης. Οποιος επιθυμεί να εκφράσει δυσαρέσκεια, θα εκμεταλλεύεται οποιαδήποτε διαθέσιμη διαμάχη γύρω από εμπειρικά δεδομένα. Η καχυποψία είναι μεταδοτική».

GPS και αλγόριθμοι

Η διατλαντική περιήγηση, όπως αυτή στις προηγούμενες γραμμές του σημειώματος, φτάνει συνήθως σ’ ένα σημείο όπου ο γράφων προσθέτει: «οποιαδήποτε ομοιότητα με καταστάσεις από την ελληνική πραγματικότητα είναι βάσιμη». Εντάξει, δεν έχουμε μπασκετμπολίστα, όπως ο Κάιρι Ερβινγκ, που να πιστεύει ότι η γη είναι επίπεδη. Είχαμε, όμως, τραγουδοποιούς που συντονίζονταν με το βαθύ Ιντερνετ: «Το κράτος οργανώνει μόνο φακελώματα, και έλεγχο με GPS νανοτεχνολογίας, κάμερες, κοριούς, χαφιέδες…». Ερμηνευτές που «είκαζαν σε πολύ μεγάλο βαθμό, ότι όλο αυτό με την πανδημία είναι εργαστηριακό κόλπο. Μιλάμε για μία διαστροφή της παγκόσμιας διακυβέρνησης, που παράγει ό,τι παράγει για να μπορέσει να επιβάλει έναν έλεγχο όχι προς όφελος της ανθρωπότητας, αλλά για να εξυπηρετήσει τον εαυτό της και τα δικά της συμφέροντα». Και φυσικά μία πανστρατιά από ηθοποιούς, stand up κωμικούς (κατά δήλωσή τους), στιχουργούς, λεξιπλόκους και λεξιλάγνους, οι οποίοι μέχρι το 2019 κοιμόντουσαν στην αγκαλιά του «ΟΧΙ» και ξαφνικά ξύπνησαν εν μέσω «χούντας». Ομοίως, πλασιέ του πρωτοσέλιδου αυριανισμού, που προσπαθούν να τοποθετήσουν την ελληνική κυβέρνηση κάπου μέσα στο παγκόσμιο μάτριξ των ανάλγητων των αλγορίθμων που ρίχνουν με το έτσι θέλω τα ακάουντ των εγχώριων διασκεδαστών (ειδικά για την περίσταση, μπορεί κανείς να φανταστεί ως υπόκρουση δακρύβρεχτο ταξίμι σε ντο μινόρε).

Μέσα στη γραφικότητα – που μόδα είναι, θα περάσει – έχει ενδιαφέρον ότι οι εγχώριοι Λωτοφάγοι λησμόνησαν ορισμένα στιγμιότυπα της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας. Υποδείχθηκε αρκετές φορές σε τοποτηρητές του λαϊκισμού ότι η βία που ερχόταν σαν κομήτης στην ελληνική κοινωνία δεν θα έκανε διακρίσεις. Θα έφερνε μαζί της και τις αποφύσεις του φαιού αντισυστημισμού. Αλλά ορισμένοι τότε πίστευαν στη διαγραφή των χρεών, την κατάργηση του ΕΦΚΑ και την αύξηση του κατώτατου μισθού. Υποδείχθηκε ότι η επιδοματική πολιτική και το κυνήγι των ΜΜΕ μέσα στην εμφύλια αρένα δεν συνιστούν συγκροτημένο σχέδιο διακυβέρνησης. Αλλά ορισμένοι έβλεπαν το μπετονάρισμα των «δικών τους». Ακόμη και στην πιο πρόσφατη περίοδο υποδεικνύεται στον δημόσιο λόγο ότι η μονοθεματική αντιπολίτευση μέσω της πανδημικής κρίσης συνιστά ελληνική παθογένεια. Δηλητηριάζει τους ιστούς της κοινωνικής συμβίωσης. Υπονομεύει την κοινή προσπάθεια και κλέβει χρόνο από την προετοιμασία για την επόμενη κρίση. Ορισμένοι, όμως, επιμένουν να κοιτάζουν χαμηλά. Τα ποσοστά που κατρακυλούν και πώς θα περιορίσουν τις απώλειες. Ζητούν το αδύνατο και μεταθέτουν το ακανθώδες. Ζητούν εκλογές, για παράδειγμα, και μεταθέτουν το Συνέδριο. Κάποια στιγμή θα πρέπει να κοιτάξουν ψηλά. Και να αντικρίσουν τι αναλογούσε στον καθένα σε επίπεδο πολιτικού πολιτισμού.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

«Κανείς δεν αυτοπροσδιορίζεται {LF}ως αρνητής»

Πρέπει να ξαναρχίσουμε να μιλάμε ο ένας στον άλλο. Εάν επιχειρούσατε να πείσετε κάποιον να αλλάξει πολιτικές απόψεις ή ιδεολογική τοποθέτηση, πώς θα το κάνατε; Μάλλον όχι προσπαθώντας να αντιμετωπίσετε το πληροφοριακό έλλειμμα (και σίγουρα όχι φωνάζοντας ή προσβάλλοντάς τον). Μπορεί να αναφέρατε κάποια δεδομένα (αν μπορούσατε να συμφωνήσετε ως προς το ποια μπορεί να είναι αυτά τα δεδομένα), αλλά κατά κύριο λόγο θα προσπαθούσατε να επικαλεστείτε ένα κοινό σύνολο αξιών. Μια κοινή αίσθηση ταυτότητας. Και ο μόνος τρόπος για να το πετύχετε είναι μέσω της δημιουργίας μιας προσωπικής σχέσης που ενισχύει την εμπιστοσύνη… Γιατί να μην διδάσκουμε όχι μόνο τις ανακαλύψεις των επιστημόνων, αλλά και τη διαδικασία της υπόθεσης, της αποτυχίας, της αβεβαιότητας και του ελέγχου που οδήγησε στις ανακαλύψεις τους; Φυσικά και οι επιστήμονες κάνουν λάθη, αλλά αυτό που τους χαρακτηρίζει είναι μια ηθική στάση η οποία τους υποχρεώνει να καταφεύγουν στα τεκμήρια ως πηγή γνώσης.

[Οι αρνητές] νιώθουν μια χαρά, κλεισμένοι σε ένα κουκούλι κομματικής περιχαράκωσης, προπαγάνδας και πεισματικής άγνοιας που τους επιτρέπει να πιστεύουν ότι γνωρίζουν ήδη τη σωστή απάντηση. Που σημαίνει ότι ορισμένοι από αυτούς είναι έτοιμοι να αρνηθούν την αλήθεια ακόμη κι όταν βρίσκεται μπροστά στα μάτια τους. Να γιατί είναι τόσο απογοητευτικό να μιλά κανείς σε έναν αρνητή της επιστήμης. Όταν τους προσεγγίσετε, η στάση εναντίωσης που τους χαρακτηρίζει -και όχι μόνο οι πεποιθήσεις τους- έχει ήδη αρχίσει να γίνεται άκαμπτη σαν τσιμέντο. Αλλά, φυσικά, αυτοί δεν το βλέπουν έτσι. Κανείς δεν αυτοπροσδιορίζεται ως αρνητής της επιστήμης. Συχνά θεωρούν ότι είναι πιο “επιστημονικοί” και από τους επσιτήμονες. Ό,τι πιστεύετε εσείς γι’ αυτούς, το ίδιο πιστεύουν κι αυτοί για εσάς. Όταν συνομιλείτε με έναν αρνητή της επιστήμης, είναι καλό να έχετε κατά νου τον κανόνα που ακολουθεί κάθε μυθιστοριογράφος: ο κακός είναι ο πρωταγωνιστής στην προσωπική του ιστορία.