Μια ζωή σε μέγεθος νουβέλας

Μια αληθινή έκπληξη είναι «Ο φίλος», ένα µυθιστόρηµα χωρίς ιδιαίτερες συστάσεις (στους «βιβλιοφιλικούς κύκλους») – αν και το National Book Award, που απέσπασε το 2018 στις ΗΠΑ, συνιστά κορυφαία διάκριση -, από µια άγνωστη στη χώρα µας (υποθέτω και στην υπόλοιπη Ευρώπη) συγγραφέα και καθηγήτρια Δηµιουργικής Γραφής στο Boston University. Την Αµερικανίδα (µε ρίζες από Παναµά και Γερµανία) Sigrid Nunez (1951, Νέα Υόρκη), που έφτασε στα 67 της χρόνια για να γίνει γνωστή και στη χώρα της µε αυτό, το έβδοµο βιβλίο της. «Ο φίλος», αυτή η υπέροχη νουβέλα των 244 σελίδων, που λατρεύουν όσοι τη διαβάζουν, κυκλοφόρησε εντός της χρονιάς, στη χώρα μας από τις εκδόσεις Gutenberg, στη σειρά Aldina, σε ωραία µετάφραση του Γιώργου Λαµπράκου.

Το μυθιστόρημα της Nunez ισορροπεί θαυμαστά μεταξύ διαφόρων λογοτεχνικών ειδών. Χρησιμοποιώντας πρωτοπρόσωπη αφήγηση και έχοντας τη μορφή του «autofiction», κινείται μεταξύ μυθοπλασίας, χρονικού και δοκιμίου, βομβαρδίζοντας τον αναγνώστη με έξοχα αποφθέγματα δεκάδων συγγραφέων, σε ένα προσωπικό και εξομολογητικό ύφος ενός ευαίσθητου και στοχαστικού, μοναχικού ανθρώπου που ζει σε μια απρόσωπη μεγαλούπολη. Η ουσία όμως είναι (και αυτό που πρώτιστα ενδιαφέρει τον αναγνώστη) ότι έχουμε μπροστά μας μια δυνατή ιστορία γεμάτη συναισθήματα που δεν εκτρέπεται σε μελοδραματισμούς.

Η ανώνυμη αφηγήτρια είναι συγγραφέας και καθηγήτρια Δημιουργικής Γραφής σε ένα πανεπιστήμιο, όταν πληροφορείται ότι ο καλύτερός της φίλος και προσωπικός της μέντορας αυτοκτόνησε. Η αφηγήτρια, μια μεσήλικη μοναχική γυναίκα, που ζει μόνη της σε ένα διαμέρισμα του Μανχάταν της Νέας Υόρκης, συντρίβεται με τα τραγικά νέα και προσπαθεί να ανασυνθέσει μέσα από τις αναμνήσεις της την προσωπικότητα του άντρα, ενός χαρισματικού ανθρώπου, συγγραφέα και καθηγητή, μεγάλου «γυναικά» που έκανε τρεις γάμους και είχε αναρίθμητες ερωμένες, κυρίως μεταξύ των φοιτητριών του. Μία από αυτές για πολύ μικρό χρονικό διάστημα ήταν και η αφηγήτρια του βιβλίου, που όμως παρέμεινε κοντά του, σε μια φιλία που δυνάμωσε μετά το ερωτικό τους ξέσπασμα (και την προσωπική της απογοήτευση).

«Αραγε ισχύει πώς ο λογοτεχνικός κόσμος είναι ναρκοθετημένος με μίσος, ένα πεδίο μάχης γεμάτο ελεύθερους σκοπευτές όπου εκδηλώνονται συνέχεια ζηλοφθονίες κι αντιπαλότητες; ρώτησε ο δημοσιογράφος του NPR τον διακεκριμένο συγγραφέα. Που παραδέχτηκε πώς είναι. Υπάρχει πολύς φθόνος και κακία, είπε ο συγγραφέας. Και προσπάθησε να δώσει μια εξήγηση: Μοιάζει με μια βυθιζόμενη σχεδία πάνω στην οποία πασχίζουν ν’ ανέβουν υπερβολικά πολλοί άνθρωποι. Οπότε, μόλις σπρώξεις κάποιον, η σχεδία υψώνεται λιγάκι για σένα.

Εάν η ανάγνωση όντως αυξάνει την ενσυναίσθηση, όπως μας λένε διαρκώς, τότε φαίνεται πως η γραφή αφαιρεί ένα μέρος της».

Λίγο καιρό μετά την κηδεία, η αφηγήτρια δέχτηκε μια κλήση από τη σύζυγο Νο 3 – με την οποία δεν είχε και τις καλύτερες των σχέσεων -, που της ζητάει να πάρει τον σκύλο του εκλιπόντος, έναν γηραιό μολοσσό που ονομάζεται Απόλλων και πενθεί βγάζοντας τρομαχτικά ουρλιαχτά. Η αφηγήτρια κατ’ αρχάς αρνείται λόγω της απαγόρευσης κατοικιδίων στην πολυκατοικία όπου διαμένει, μετά πείθεται και παίρνει τον γιγαντόσωμο σκύλο στο διαμέρισμά της, με σκοπό να του βρει κάποιο σπίτι. Οσο όμως οι μέρες περνάνε, δένεται όλο και περισσότερο με τον απίστευτα ήρεμο σκύλο που είναι περισσότερο θλιμμένος από αυτήν.

Στο σημείο αυτό, η συγγραφέας μεταθέτει το κέντρο βάρος του μυθιστορήματος από την ιστορία ανάμνησης του εκλιπόντος φίλου στη σχέση μεταξύ των δύο συγκατοίκων, της αφηγήτριας και του νέου της «κολλητού», του μοναδικού Απόλλωνα. Η γυναίκα, που κινδυνεύει με έξωση από το διαμέρισμα, και ο σκύλος, που είναι ένας «αγαθός γίγαντας», κουβαλάνε το πένθος τους συνεχώς και διαρκώς σκέφτονται τον εκλιπόντα που (ίσως και να) περιμένουν να εμφανιστεί ξανά μπροστά τους. Ο «βιβλιόφιλος» Απόλλων (που περιμένει καθημερινά να του διαβάσει αποσπάσματα από βιβλία η αφηγήτρια) προσκολλάται μετά το αρχικό στάδιο αμηχανίας στη δυστυχισμένη γυναίκα και η ζωή εκείνης αποκτάει νέο νόημα, αντικρίζοντας το θλιμμένο βλέμμα του σκύλου.

«Μήπως πιστεύω πως αν είμαι καλή μαζί του, αν ενεργώ ανιδιοτελώς και κάνω θυσίες γι’ αυτόν, μήπως πιστεύω πως αν αγαπώ τον Απόλλωνα – τον όμορφο, γηράσκοντα, μελαγχολικό Απόλλωνα – θα ξυπνήσω ένα πρωί και θα βρω στη θέση του εσένα, που θα έχεις επιστρέψει από τους νεκρούς;».

Γραφή και συγγραφείς

Η ιστορία του Απόλλωνα θυμίζει λίγο το «Χάτσικο», την ταινία όπου ο σκύλος περίμενε υπομονετικά στον σταθμό του τρένου τον «κύριό του» να επιστρέψει ακόμα και μετά τον αιφνίδιο θάνατό του, η σχέση της αφηγήτριας με τον σκύλο είναι αφοπλιστική και πολύ συναισθηματική, αλλά ουσιαστικά το autofiction της Nunez είναι ένα βιβλίο για τη γραφή και τους συγγραφείς.

Ο φιλικός κύκλος της αφηγήτριας, όπως και ο εκλιπών μέντοράς της, είναι συγγραφείς ή καθηγητές Δημιουργικής Γραφής οι οποίοι αντιμετωπίζουν τη νέα πραγματικότητα, τον νεοσυντηρητισμό που έχει επικρατήσει στο αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα, ανατρέποντας όλα τα δεδομένα, σε βαθμό που (όπως αναφέρεται κάπου στο βιβλίο) η αίθουσα διδασκαλίας να έχει απολέσει αυτή την «ερωτική ατμόσφαιρα» μεταξύ διδάσκοντος και διδασκομένου και οι μαθητές της να γράφουν βιβλία φαντασίας για μυθικά βασίλεια χωρίς να υπάρχουν μέσα στο κείμενό τους ερωτικές σκηνές, ενώ δεν περιλαμβάνεται κανένας σημαντικός γυναικείος χαρακτήρας, κι όταν ρωτάει έναν φοιτητή γιατί το κάνει αυτό, εκείνος της απαντάει ότι «κόβει» τις σκηνές με σεξ για το Εργαστήριο. «Πλάκα μού κάνετε; Ξέρετε πώς θα αντιδρούσαν. Εννοώ, ξέρετε, οι γυναίκες. Μπορεί και να μ’ έδιωχναν από τη σχολή».

Η σχέση ανθρώπου – ζώου κυριαρχεί επίσης στο βιβλίο, καθώς παρακολουθούμε την πορεία της συγκατοίκησης που από αναγκαστική μετατρέπεται σε απολαυστική (με όλες τις δυσκολίες που εμπεριέχει), όπως επίσης υπάρχουν υπέροχες σελίδες για το τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας, τα όρια της μυθοπλασίας και του μυθιστορήματος, και άλλα πολλά γύρω από τη γραφή, ενώ στις σελίδες του υπάρχει ένα ατελείωτο name-dropping συγγραφέων και βιβλίων, κανονικός κατάλογος αναφορών. «Παράξενο που η γραφή οδηγεί στην εξομολόγηση. Οχι πως δεν οδηγεί και στην ακατάσχετη ψευδολογία».

Η αίσθηση και η διαχείριση της απώλειας, η θλίψη και το πένθος είναι διάχυτα σε όλο το μυθιστόρημα της Nunez. Χωρίς όμως συναισθηματισμούς και κραυγές, εξάρσεις και μελοδράματα. Η συγγραφέας μιλάει για την αυτοκτονία και πώς την αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο, τη μοναξιά και την αποξένωση, τη συντροφικότητα, την αγάπη και τη δημιουργία μέσα από δεκάδες αποφθέγματα από βιβλία, ρητά από συγγραφείς, που σε κάποια άλλα βιβλία μπορεί να ενοχλούσαν με το πόσο πολλά είναι, αλλά εδώ εντάσσονται αρμονικά στο ύφος του βιβλίου.

Χαμηλόφωνο και υπαινικτικό ύφος, χωρίς περιττούς συναισθηματισμούς και με πολύ χιούμορ που διαπερνάει απ’ άκρη σ’ άκρη τις σελίδες του, «Ο φίλος» είναι ένα γράμμα, μια στοχαστική εξομολόγηση προς έναν αγαπημένο άνθρωπο που χάθηκε για πάντα, αλλά και ένας ύμνος για τη ζωή και την αναζήτηση ευτυχίας.

Η Sigrid Nunez ξεπερνάει με ευστροφία τα ενοχλητικά σημεία ενός autofiction, όπου τις περισσότερες φορές η αυτοαναφορικότητα είναι απωθητική και εκλαμβάνεται ως δείγμα «εξυπνακίστικου» ύφους, με τη φρεσκάδα της γραφής της, την ωριμότητα και την ηρεμία με την οποία ξετυλίγει την ιστορία της και τέλος το πώς καταφέρνει να «αιχμαλωτίσει» ακόμα και τον πλέον αδιάφορο (ως προς το θέμα του βιβλίου) αναγνώστη εντός της. Ενα βιβλίο – έκπληξη που νιώθεις την επιθυμία να ξαναδιαβάσεις μεγάλα κομμάτια του, απόδειξη της αξίας και της γοητείας του.

{1BSYG}Sigrid Nunez{1BSYG}{CR}{2BTIT}Ο φίλος{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Γιώργος Λαμπράκος{CR}Εκδ. Gutenberg, σελ. 245{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ