Στη στροφή του δρόμου, η ομορφιά

Ο πατέρας της Λουσία Μπερλίν [1936- 2004] ήταν μεταλλειολόγος μηχανικός. Οι μετακινήσεις της οικογένειας σε ορυχεία και μεταλλεία περιοχών απόμακρων – από την Αλάσκα, όπου γεννήθηκε η συγγραφέας, ως το Αϊντάχο, την Μοντάνα, το Νιου Μέξικο ή το Τέξας – κι ακόμη τα εφηβικά της χρόνια στη Χιλή, χάραξαν τη ζωή της. Από αυτά τα πρώιμα χρόνια προκύπτουν ορισμένα από τα πιο απαστράπτοντα διηγήματα σ΄ αυτή τη δεύτερη συλλογή της. Η πρώτη ήταν το Οδηγίες προς Οικιακές Βοηθούς, επίσης από το «Στερέωμα» (μτφ. Κατερίνα Σχινά), που μας είχε αιφνιδιάσει με την ικανότητα ανάδυσης των χαρακτήρων μέσω της γλώσσας και των χειρονομιών των ανθρώπων, με την αμεσότητα, το κομψό χιούμορ, τον ελευθεριάζοντα ερωτισμό και την πίστη στην ύπαρξη ομορφιάς ακόμη και μέσα στα πιο άσχημα πράγματα. Τα διηγήματά της είχαν ένα ακόμη διάχυτο χαρακτηριστικό: ανεξάντλητα κοιτάσματα ενσυναίσθησης ακόμη και προς κατ’ αρχήν μοχθηρούς χαρακτήρες – πράγμα που αποδεικνύει πως η Μπερλίν άντλησε απ’ τη ζωή ό,τι καλύτερο μπορούσε.

Ετσι συμβαίνει κι εδώ, αν όχι καλύτερα. Βέβαια, το υλικό των κάπου εβδομήντα πέντε ιστοριών που δημοσίευσε στη διάρκεια της ζωής της είναι απολύτως αυτοβιογραφικό και μάλιστα αλληλοεπικαλυπτόμενο. Κάποιοι θα το δουν αυτό ως ελάττωμα. Ωστόσο, αποδεικνύεται ότι η ποικιλία των ερεθισμάτων και καταστάσεων που αναδύονται από μία και μόνο ζωή μπορούν να τροφοδοτήσουν πλουσιοπάροχα το συγγραφικό έργο, υπό τον όρο βέβαια ότι θα μεταποιηθούν κατάλληλα και θα αποκτήσουν την απαιτούμενη αυτοτέλεια από τα πράγματα. Εδώ δεν έχουμε την αυτοβιογραφία μιας εσωστρεφούς, ναρκισσευόμενης γυναίκας, αλλά φέτες από τη ζωή της, επεισόδια με σάρκα και οστά, ακόμη και δραματικές καταστάσεις που καταλήγουν κάπου. Αυτό το κάπου είναι η ελπίδα μέσα από το σκοτάδι, κι ακόμα η αίσθηση του πόσο πολύτιμο, μπορεί κι αστραποβόλο να είναι το παρελθόν – δηλαδή εντέλει η ζωή μας.

Στο ίσως καλύτερο αφήγημα της συλλογής («Αντάντο: μια γοτθική αλληγορία») παρακολουθούμε την ενηλικίωση της δεκατετράχρονης ηρωίδας κατά τη διάρκεια ενός παρατεταμένου τριημέρου αργίας, όταν φιλοξενείται στην αχανή φάρμα ενός γαιοκτήμονα στα νότια του Σαντιάγκο της Χιλής. Ο μεγιστάνας αυτός είναι εστέτ, μέλος της παλιάς ισπανικής αριστοκρατίας και συνεργάτης στις εξορυκτικές δραστηριότητες του πατέρα της, ο οποίος εκπροσωπούσε θεσμικά τα αμερικανικά συμφέροντα στη χώρα. Μάλιστα, αναφέρεται προς στιγμήν ότι δουλεύει και για τη CΙΑ [είναι μία από τις λιγοστές αλλά καίριες πολιτικές αναφορές στο βιβλίο]. Η Λώρα, η ηρωίδα, γοητεύεται από τη γοτθική /αποικιακή ατμόσφαιρα του κτήματος, το απίστευτο τοπίο με τις ακακίες, τα λιβάδια και το κρυστάλλινο ποτάμι ανάμεσα στις χιονισμένες Ανδεις και τον Ειρηνικό, τις παλιομοδίτικες συμπεριφορές που θυμίζουν μυθιστορήματα του 19ου αιώνα, τους ετερόκλιτους γιους, την ιππασία με καθαρόαιμα και την αφοσίωση των εργαζομένων [υπηρετών, αγροτών, τεχνητών] στο αφεντικό τους. Ωστόσο, το αίτημα για αγροτική μεταρρύθμιση και η λανθάνουσα κοινωνική αναταραχή στις πόλεις απειλεί να φτάσει κι εδώ. Εκθαμβη η Λώρα παρακολουθεί τη διάλυση του αρραβώνα ενός εκ των γιων – ο οποίος μάλιστα αποδεικνύεται κοινωνικός μεταρρυθμιστής – και την ψυχική πάλη του άλλου, που προορίζεται για  ιερωμένος. Αλλά είναι η γοητεία του ίδιου του οικοδεσπότη που θα οδηγήσει, μετά από ένα ατύχημα στο ποτάμι, στην απώλεια της παρθενίας της – κάτι που βιώνει με έκπληξη αλλά καθόλου ενοχικά. Αντίθετα πλήρες τύψεων είναι το ίδιο το αρσενικό που μετανιωμένο αναφωνεί πως «την κατέστρεψε». Η διάσταση μεταξύ της εισβολής των αμερικανικών εκσυγχρονιστικών ηθών και των παραδοσιακών δομών είναι εμφανής εδώ. Ακόμη πιο ευρύ και ενδιαφέρον είναι ωστόσο το γεγονός ότι η αχανής φάρμα πρόκειται να πουληθεί, καθώς αιωρείται ο κίνδυνος επανάστασης και άρα εθνικοποίησής της, ενώ οι δύο γιοι έχουν άλλους στόχους, φιλοσοφίες και καριέρες. Κατά κάποιον τρόπο είναι τέλος εποχής για όλους.

Η ικανότητα απορρόφησης πρωτόφαντων καταστάσεων και εμπειριών συνοδεύει όλες τις ιστορίες του τόμου. Εκτυλίσσονται σε μέρη εξωτικά όπως το μυθικό τότε Ακαπούλκο και το γειτονικό Πουέρτο Βαγιάρτα – κατά τις μέρες  μάλιστα που έχουν καταφτάσει ο Τζων Χιούστον, η Αβα Γκάρντνερ και ο συνοδευόμενος από τη Λιζ Ταίηλορ, Ρίτσαρντ Μπάρτον, για το γύρισμα της ταινίας «Οι Νύχτες της Ιγκουάνα», βασισμένης στο γνωστό θεατρικό του Τέννεσση Γουίλλιαμς. Παρακολουθούμε μέσα από τα μάτια του μπάρμαν που τους σερβίρει τις ολονυχτίες, τις νευρώσεις και τους έρωτές τους, όπως άλλωστε και των ντόπιων που τους περιτριγυρίζουν. Αλλοτε πάλι βρισκόμαστε στα σύνορα του Τέξας με το Μεξικό, ή στην έρημο έξω από την Αλμπουκέρκη, όπου η εκάστοτε ηρωίδα ζει με δημιουργική έκπληξη όσα θαύματα της ζωής τής προσφέρονται. Και είναι πολλά αυτά. Ας πούμε, στο «Δρομολόγιο», ξετυλίγεται το θαύμα μιας περίπλοκης πτήσης με πολλές στάσεις από το Σαντιάγκο στις ΗΠΑ – όταν πια φεύγει από τη Χιλή για σπουδές πίσω στην πατρίδα, στα μέσα της δεκαετίας του ’50. Στη διαδρομή ανακαλύπτει τις ζωές των μικρών ανθρώπων αλλά και των πρωτόφαντων τοπίων, με ποικίλους περίεργους να την υποδέχονται κατά παραγγελίαν του πατέρα της στη Λίμα, τον Παναμά και το Μαϊάμι, και να αφηγούνται επ’ ευκαιρία τις ζωές τους.

Αφήγημα μνήμης

Η Λουσία Μπερλίν δεν διασχίζει μόνο φυσικά κι ανθρωπογενή τοπία, αλλά και εποχές. Το καλύτερο αφήγημα μνήμης του τόμου είναι πιθανότατα το «Χαμένη στο Λούβρο», όταν ως ώριμη πια, χωρισμένη γυναίκα, ζει μοναχικές διακοπές στη Γαλλία επισκεπτόμενη τους μεγάλους διάσημους νεκρούς του νεκροταφείου Περ Λασαίζ. Παίρνει το τραίνο για το Ιλλιέ, το χωριό που χρησιμοποίησε ο Προυστ ως μοντέλο του μεταποιημένου του Καμπραί. Επί πολλές μέρες τριγυρίζει εκστατική στους απέραντους διαδρόμους του Λούβρου. Εκεί πια διδάσκεται και διδάσκει ιστορία της τέχνης. Νιώθει χαμένη μέσα στον πλούτο που της προσφέρει το παρελθόν [προεξάρχουσας της Νίκης της Σαμοθράκης], διαλύεται μέσα στο πλήθος, αισθάνεται ότι όλοι εμείς και τα έργα μας είμαστε κομμάτια μιας παράστασης, ταριχευμένοι αλλά ωστόσο κινούμενοι επιδέξια πάνω-κάτω. Και κλαίει λυτρωτικά, όταν σε μια γοτθική εκκλησία, μια υπέργηρη Γαλλίδα την περνάει για κόρη συγχωριανής της και μνημονεύει άγνωστα προφανώς πρόσωπα ανασυγκροτώντας μεταφορικά την ίδια τη ζωή της συγγραφέως.

Δεν είναι περιηγητικό ωστόσο το βιβλίο της Μπερλίν. Μεγάλο μέρος των ιστοριών της αφορά τους γάμους και τα τέσσερα αγόρια της. Ολες ή περίπου οι ετερώνυμες ηρωίδες των αφηγημάτων έχουν τέσσερις γιους, ποικίλους συζύγους και ουκ ολίγους εραστές. Αγωνίζονται να επιβιώσουν σε διαρκώς ανανεούμενες συνθήκες στις νοτιοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ, στο Σαν Φρανσίσκο ή τη Νέα Υόρκη. Παντού υπάρχουν επεισόδια ζωών με αντιξοότητες, αλλά και αφάνταστη γοητεία στην καθημερινότητά τους. Οι ηρωίδες της είναι γενικά μορφωμένες, μιλούν γλώσσες, είναι προνομιούχες [όπως και η ίδια], κι αν γίνονται πρόσκαιρα απόβλητες, σύντομα θα ανακάμψουν. Η νέα κινητικότητα έχει φέρει στον κόσμο διαρκώς ανανεωμένες ευκαιρίες, ερωτικές ή επαγγελματικές.

Η Μπερλίν παντρεύτηκε «εναλλακτικούς αστούς», από πλούσιες οικογένειες. Εζησε σε περιβάλλον καλλιτεχνικό και ήδη στις πρώτες επαφές της ως νέας μητέρας υπάρχουν ουκ ολίγοι ποιητές ή καλλιτέχνες που έκαναν αργότερα μεγάλες καριέρες. Ωστόσο οι καλλιτεχνικές κοινότητες της εποχής είναι συχνότατα βυθισμένες στο αλκοόλ ή και στα ναρκωτικά. Δίπλα στο υψηλό γούστο, την τζαζ και την υιοθέτηση εναλλακτικών τρόπων διαβίωσης, βασιλεύει η πλήξη και ενίοτε η ασυνέπεια. Σε ένα δραματικό αφήγημα στον απομονωμένο «παράδεισο» του τίτλου της συλλογής, περιγράφεται ο αγώνας του ζάπλουτου δεύτερου συζύγου της να απελευθερωθεί από τις ουσίες και τον μεξικανό ναρκέμπορο που τον καταδιώκει επίμονα. Η ηρωίδα θα συντελέσει στον θάνατο του τελευταίου και θα απαλλαγεί από το πτώμα του στον ωκεανό. «Θέλω να επιστρέψω στον πραγματικό κόσμο» θα αναφωνήσει εξαντλημένη στο τέλος ενώ τα φοινικόδεντρα θροΐζουν και η αιώρα λικνίζεται. Οι αυταπάτες κλείνουν τον κύκλο τους.

Η ανακάλυψη {LF}του υποδόριου {LF}χιούμορ

Θα κλείσω με το χιούμορ. Υπάρχει σε αφθονία, αν και συνήθως είναι υποδόριο. Σε μια χαρακτηριστική ιστορία του είδους, που διαδραματίζεται στο Ελ Πάσο, η ηρωίδα αποδρά στην ταράτσα του σπιτιού της με ένα μπουκάλι μπέρμπον, ένα ραδιόφωνο και μια ηλεκτρική κουβέρτα. Πιο πέρα ρέει ο Ρίο Γκράντε κι από πάνω εκτείνεται ο μεγάλος ουρανός της ερήμου. Μια υπηρέτρια της φέρνει τροφή και νερό. Η γυναίκα παρακολουθεί τα τεκταινόμενα κατά τις γιορτές των Χριστουγέννων με απορριπτική, σαρκαστική διάθεση για όλους τους προσκεκλημένους, περιλαμβανομένων μακρινών και απωθητικών σογιών. Είναι έξαλλη με την κόρη της, θυμωμένη με τον άντρα της που την πιέζει να κάνουν μια νέα αρχή, ενώ ζηλεύει τη γραμματέα και επιπλέον τον κολλητό του φίλο. Από το παρατηρητήριό της βλέπει και ακούει ποικίλα επεισόδια του «έργου» – ερωτικές απόπειρες, εντάσεις, μεθύσια. Ωσπου ο σύζυγος κι ο φίλος του ξεκινούν για μια περιπέτεια: να πετάξουν νυχτιάτικα με το διθέσιο αεροπλάνο του τελευταίου πάνω από τα σύνορα, και να ρίξουν δώρα και τρόφιμα για τα μεξικανάκια στην τενεκεδούπολη της Σιουδάδ Χουάρες. Το σχέδιο πετυχαίνει. Μέχρι να επιστρέψουν, εκείνη μαθαίνει από το ραδιόφωνο για την καλή πράξη, μέσα στο χριστουγεννιάτικο πνεύμα, μόνο που η αφορμή της είδησης είναι άλλη: ένα δέμα με κονσέρβες άφησε στον τόπο έναν δύσμοιρο κτηνοτρόφο. Η ηρωίδα, ουρλιάζοντας, ειδοποιεί τον σύζυγό της που επιτέλους την ανακαλύπτει. Ο φίλος του πρέπει να αποδράσει επειγόντως. Αλλά η επαναπροσέγγιση του ζεύγους είναι πια επί ποδός και η ίδια μάλλον ετοιμάζεται να ξανακατέβει από την ταράτσα.

Η Λουσία Μπερλίν πέρασε ποικίλες δυσκολίες, οικονομικές και υγείας, στα τελευταία χρόνια της ζωής της. Εγινε γνωστή για τα διηγήματά της αρκετά νωρίς. Δίδαξε σε σχολεία, ιδρύματα και πανεπιστημιακές σχολές. Ωστόσο, μόλις το 2015, έντεκα χρόνια μετά τον θάνατό της οι ιστορίες της επανανακαλύφθηκαν ως διαμάντια και βγήκαν οι δύο συλλογές που έχουμε στα χέρια μας και στα ελληνικά, σε εγγυημένη από την Κατερίνα Σχινά μετάφραση. Τώρα πια τοποθετείται στο επίπεδο ενός Ρέιμοντ Κάρβερ, ενός Τζον Τσίβερ και μιας Αλις Μονρό. Ωστόσο είναι εντελώς ιδιαίτερος ο κόσμος της και η ευκολία που βουτάει σε όλες τις καταστάσεις, σε όλα τα κοινωνικά στρώματα και σε ποικίλες εκδοχές των πραγμάτων, μέσω της επανεπεξεργασίας μίας και μόνο ζωής.

{1BSYG}Λουσία Μπερλίν{1BSYG}{CR}{2BTIT}Βράδυ στον Παράδεισο{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Κατερίνα Σχινά{CR}Εκδ. Στερέωμα, {LF}σελ. 320{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 20 ευρ{4BTIM}ώ