Το ευρωπαϊκό ή το εθνικό δίκαιο υπερισχύει;

Την αρχή την έκανε τον Φεβρουάριο του 2021 η κυβέρνηση του εθνολαϊκιστή Βίκτορ Ορμπαν, προσφεύγοντας στο Συνταγματικό Δικαστήριο της Ουγγαρίας εναντίον απόφασης που είχε εκδώσει δύο μήνες νωρίτερα το Δικαστήριο της ΕΕ κρίνοντας απάδουσες προς το ευρωπαϊκό δίκαιο τις «ζώνες διέλευσης» που είχε δημιουργήσει η Βουδαπέστη στα σερβοουγγρικά σύνορα το 2015, εν μέσω μεταναστευτικής κρίσης – κρατώντας εκεί παράνομα, σε κοντέινερ, τους αιτούντες άσυλο. Το ουγγρικό Συνταγματικό Δικαστήριο απέρριψε βέβαια, τον Δεκέμβριο, την κυβερνητική προσφυγή, παράλληλα ωστόσο φρόντισε να δώσει στις αρχές και τα δικαστήρια της χώρας τη δυνατότητα μιας «α λα καρτ» παραβίασης του ευρωπαϊκού δικαίου. Στο μεταξύ, είχε ήδη προλάβει το πολωνικό Συνταγματικό Δικαστήριο να αμφισβητήσει, τον Οκτώβριο, την υπεροχή του ευρωπαϊκού έναντι του εθνικού δικαίου, αναγκάζοντας την Κομισιόν να ξεκινήσει, τον Δεκέμβριο, μία ακόμα διαδικασία επί παραβάσει σε βάρος της Βαρσοβίας. Φαίνεται όμως πως η αμφισβήτηση της υπεροχής του ευρωπαϊκού δικαίου έχει γίνει κάτι σαν επιδημία στην ΕΕ, και δη στο ανατολικό της κομμάτι: πιο πρόσφατο «κρούσμα», η Ρουμανία.

Παραμονές Χριστουγέννων, το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ρουμανίας αποφάνθηκε πως μία απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου δεν μπορεί να εφαρμοστεί χωρίς πρότερη τροποποίηση του ρουμανικού Συντάγματος. Η επίμαχη απόφαση είχε εκδοθεί από το Δικαστήριο του Λουξεμβούργου μόλις τρεις ημέρες νωρίτερα, και δίνει τη δυνατότητα στα ρουμανικά δικαστήρια να αγνοούν τις αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου της χώρας εφόσον αυτές οδηγούν σε μία συστημική ατιμωρησία σε περιπτώσεις διαφθοράς ή άλλων αδικημάτων που αφορούν τα ευρωπαϊκά κονδύλια. Οι ρουμάνοι δικαστές, διευκρίνισε το Δικαστήριο της ΕΕ, μπορούν να λειτουργούν χωρίς τον φόβο αντιποίνων εφόσον αρνούνται να συμμορφωθούν με αποφάσεις του Συνταγματικού Δικαστηρίου που αντιβαίνουν στο ευρωπαϊκό δίκαιο. Για την ιστορία, η υπεροχή του ευρωπαϊκού δικαίου και η αποδοχή της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου αποτελεί μέρος του «κοινοτικού κεκτημένου» που καλείται να συνυπογράψει κάθε χώρα όταν προσχωρεί στην ΕΕ.

Στο Λουξεμβούργο είχε προσφύγει, όπως εύκολα μπορεί να καταλάβει κανείς, το ίδιο το ανώτατο δικαστήριο της Ρουμανίας, βλέποντας το Συνταγματικό Δικαστήριο της χώρας να ακυρώνει, για διαδικαστικούς λόγους, τις καταδίκες πολλών πρώην υπουργών και βουλευτών για φορολογικές απάτες και διαφθορά στη διαχείριση ευρωπαϊκών κονδυλίων: οι ακυρώσεις αυτές θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε σώρευση καθυστερήσεων, ακόμα και σε παραγραφή. «Η Ρουμανία είναι ένας παράδεισος για τους εγκληματίες», δήλωσε χαρακτηριστικά στην ισπανική «El Pais» η Καμέλια Μπογκντάν, δικαστής του Β’ Ποινικού Τμήματος του Εφετείου του Βουκουρεστίου. «Ως αποτέλεσμα μιας απόφασης του Συνταγματικού Δικαστηρίου του 2018, δεν τιμωρεί πλέον όσους ξεπλένουν χρήμα για ίδιο συμφέρον, παρά μόνο εκείνους που το κάνουν προς το συμφέρον άλλων. Για παράδειγμα, αν ένας εγκληματίας βγάλει ένα εκατομμύριο ευρώ από εμπόριο ανθρώπων ή ναρκωτικών κι έπειτα αγοράσει αυτό το ποσό σε κρυπτονομίσματα, το χέρι του νόμου δεν τον αγγίζει».

«Η δήλωση του Συνταγματικού Δικαστηρίου δεν αποτελεί μόνο μία πρόκληση για το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο, είναι και μια πράξη απόλυτης περιφρόνησης για το μέλλον της χώρας», σχολίασε από την πλευρά του ο κεντρώος πρώην υπουργός Δικαιοσύνης της Ρουμανίας Στελιάν Ιον: η αποπομπή του τον Σεπτέμβριο πυροδότησε μία πολιτική κρίση που έληξε σχεδόν τρεις μήνες αργότερα με τη συγκρότηση ενός κυβερνητικού συνασπισμού Σοσιαλδημοκρατών και Φιλελεύθερων. Ο ίδιος κατηγόρησε τον πρόεδρο του ρουμανικού Συνταγματικού Δικαστηρίου, τον Βάλερ Ντορνεάνου, ότι υπογράφει «αμφιλεγόμενες, πολιτικά χρωματισμένες αποφάσεις», λόγω του παρελθόντος του ως βουλευτής των Σοσιαλδημοκρατών. Μετά την προσπάθειά του να αποπολιτικοποιήσει τη ρουμανική δικαιοσύνη, ο Ιον απομακρύνθηκε από το πόστο του με τις ευλογίες του ρουμάνου προέδρου, του Κλάους Γιοχάνις, ο οποίος εξελέγη το 2014 χάρη στη σταυροφορία του κατά της διαφθοράς, έκτοτε όμως, όπως καταγγέλλουν πολλοί, κάπου έχασε τον δρόμο.

Η Ρουμανία τυγχάνει ιδιαίτερης προσοχής από την Κομισιόν αφότου εντάχθηκε στην ΕΕ, το 2007, καθώς δεν πληρούσε τότε όλους τους στόχους στο μέτωπο καταπολέμησης της διαφθοράς και του οργανωμένου εγκλήματος. Η Λάουρα Κόβεσι, η πρώην γενική εισαγγελέας (2013-2018) της Εθνικής Διεύθυνσης Καταπολέμησης της Διαφθοράς της Ρουμανίας (DNA) που έγινε το 2019 η πρώην ευρωπαία γενική εισαγγελέας, είχε σύρει στα δικαστήρια περισσότερους από 100 ανώτερους αξιωματούχους και έβαλε στη φυλακή δεκάδες πολιτικούς. Μετά την αποχώρησή της, ωστόσο, η ρουμανική δικαιοσύνη ασφυκτιά κάτω από τόνους υποθέσεων, που σέρνονται ακόμα και για χρόνια. Ενας από τους λόγους είναι η δημιουργία, το 2018, από την τότε σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση, του Τμήματος για τη Διερεύνηση Δικαστικών Παραβάσεων, που έχει τη δύναμη να ερευνά δικαστές και εισαγγελείς: η Κομισιόν ζητεί από καιρό την κατάργησή του.

Αμφισβητώντας την υπεροχή του ευρωπαϊκού δικαίου, η Ρουμανία εντάσσεται στον κατάλογο των χωρών που κινδυνεύουν να χάσουν το μερίδιό τους (κάπου τρία δισ. ευρώ, εν προκειμένω) από το ευρωπαϊκό ταμείο ανάκαμψης. Πρώτα θα πρέπει βέβαια να αποφανθεί το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο επί της προσφυγής Βαρσοβίας και Βουδαπέστης εναντίον του νέου μηχανισμού που εξαρτά τη χορήγηση ευρωπαϊκών κονδυλίων από τον σεβασμό του κράτους δικαίου. Και στη συνέχεια, θα πρέπει να αποφασίσει η Κομισιόν αν θα θέσει πραγματικά τον τελευταίο στην κορυφή της ατζέντας της.

«Σημαία» των γάλλων ακροδεξιών

H αμφισβήτηση της υπεροχής του ευρωπαϊκού δικαίου δεν «ευδοκιμεί» μόνο στην Ανατολική Ευρώπη. Την έχουν κάνει στη Γαλλία περισσότερο ή λιγότερο σημαία και οι δύο ακροδεξιοί που διεκδικούν την προεδρία της, Μαρίν Λεπέν και Ερίκ Ζεμούρ, και η δεξιά υποψήφια Βαλερί Πεκρές και ο αιώνιος υποψήφιος της ριζοσπαστικής Αριστεράς, Ζαν-Λικ Μελανσόν. Οπως φάνηκε άλλωστε και από τις αντιδράσεις που προκάλεσε η ανύψωση της ευρωπαϊκής σημαίας στην Αψίδα του Θριάμβου, το θέμα «Ευρώπη» προσφέρεται για αντιπολιτευτική εκμετάλλευση στη χώρα.