Οι πρόωρες εκλογές και το «παράθυρο ευκαιρίας»

Παρά τις ευκαιρίες που παρείχαν οι εξελίξεις στο εσωτερικό και εξωτερικό μέτωπο, η τουρκική κυβέρνηση απέφυγε την προκήρυξη πρόωρων εκλογών. Επικράτησε η αντίληψη ότι οι προοπτικές επανεκλογής για τον τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Αναπτύξεως (ΑΚΡ) θα βελτιωθούν μέχρι το 2023. Επιπλέον η τουρκική κυβέρνηση δεν προχώρησε στην κατάργηση του νόμου της 3ης Μαρτίου 1924 για την κατάργηση του Χαλιφάτου. Η αποφυγή αυτής της κινήσεως είχε να κάνει και με τη μείωση της υποστηρίξεως προς την Ισλαμική Αδελφότητα, η οποία θα αποτελούσε και τον πυλώνα της προσπάθειας επαναλειτουργίας ενός οιονεί Χαλιφάτου από την τουρκική κυβέρνηση. Η προσπάθεια αποκαταστάσεως των σχέσεων της Τουρκίας με τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα θεωρήθηκε ως προτεραιότητα. Από την άλλη, η επέκταση των δραστηριοτήτων της Διευθύνσεως Θρησκευτικών Υποθέσεων (Diyanet) συνεχίσθηκε με εντατικούς ρυθμούς εντός αλλά και εκτός της Τουρκίας, με την ίδρυση γραφείων αντιπροσωπείας σε κράτη του ισλαμικού κόσμου.

Το 2022 προοιωνίζεται πολλά εσωτερικά και εξωτερικά προβλήματα για την τουρκική κυβέρνηση. Η δημοφιλία του τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν βρίσκεται στο χαμηλότερο σημείο από την άνοδό του στην εξουσία το 2002, ενώ για πρώτη φορά δημοσκοπήσεις εμφανίζουν το Ρεπουμπλικανικό Λαϊκό Κόμμα να προηγείται στην πρόθεση ψήφου του κυβερνώντος ΑΚΡ. Η προσπάθεια δικαιολογήσεως των παραδόξων κυβερνητικών επιλογών στην οικονομική πολιτική με αναφορές στο ισλαμικό δίκαιο δεν φαίνεται να συγκινούν ιδιαιτέρως τον πυρήνα της εκλογικής βάσεως του κυβερνώντος κόμματος, ο οποίος βλέπει το εισόδημά του να συρρικνώνεται με δραματικούς ρυθμούς.

Πολλοί πολιτικοί και οικονομικοί αναλυτές υποστηρίζουν το ενδεχόμενο πρόωρων προεδρικών και βουλευτικών εκλογών μέχρι το καλοκαίρι του 2022. Η απόφαση του τούρκου προέδρου θα συνδεόταν τόσο με τη δυστοκία του συνασπισμού της αντιπολιτεύσεως στο ζήτημα αναδείξεως κοινού υποψηφίου, όσο και με την κατάσταση της οικονομίας. Καθώς οι επιπτώσεις της μειώσεως των επιτοκίων στην τουρκική οικονομία και τον πληθωρισμό θα γίνουν περισσότερο αισθητές κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2022, θεωρείται ότι υπάρχει ένα «παράθυρο ευκαιρίας» για τη διεξαγωγή πρόωρων εκλογών. Μέχρι τότε η τουρκική κυβέρνηση θα μπορούσε να λάβει μέτρα -προσωρινής – προστασίας των χαμηλών εισοδημάτων και να παρουσιάσει μια διακύμανση της ισοτιμίας της τουρκικής λίρας σαν «νίκη κατά του μετώπου των κερδοσκόπων». Οι αναφορές του τούρκου προέδρου σε «οικονομικό πόλεμο ανεξαρτησίας» συνηχούν ταιριαστά και με την εκατονταετηρίδα του τέλους του ελληνοτουρκικού πολέμου τον Αύγουστο του 1922.

Καθώς τα προβλήματα διακυβερνήσεως γίνονται όλο και περισσότερο αισθητά, πληθαίνουν οι φωνές στο κυβερνητικό στρατόπεδο οι οποίες αποδίδουν την ευθύνη στο Σύνταγμα του 2018 που εισήγαγε το προεδρικό σύστημα. Σκοπεύοντας να εκτονώσει τις πολιτικές πιέσεις για πρόωρες εκλογές αλλά και να μετακινήσει το πεδίο της πολιτικής αντιπαραθέσεως μακριά από την οικονομία, την αχίλλειο πτέρνα της κυβερνήσεως κατά τον τελευταίο καιρό, η τουρκική κυβέρνηση θα μπορούσε να κινήσει τη διαδικασία συνταγματικού δημοψηφίσματος με σκοπό την εισαγωγή ενός ημιπροεδρικού συστήματος ή και την επαναφορά του κοινοβουλευτικού συστήματος. Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως προσπάθεια διασπάσεως του μετώπου της αντιπολιτεύσεως, δεδομένου ότι η πρόεδρος του «Καλού Κόμματος» Μεράλ Ακσενέρ έχει επανειλημμένα δηλώσει την προτίμησή της στο κοινοβουλευτικό σύστημα και προσδιόρισε τις πολιτικές της φιλοδοξίες στο αξίωμα του πρωθυπουργού, το οποίο θα υπάρξει μόνον βάσει νέου συντάγματος.

Οι πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις είναι δυνατόν να οδηγήσουν σε αναδιάρθρωση της τουρκικής Ακροδεξιάς και αλλαγή των πολιτικών ισορροπιών. Εχοντας ανταλλάξει την υποστήριξή του στον κυβερνητικό συνασπισμό με την αποκατάσταση της επιρροής του στον κρατικό μηχανισμό, το Κόμμα Εθνικιστικής Δράσεως (ΜΗΡ) βρίσκεται σε ιστορικά χαμηλά δημοφιλίας. Αντιθέτως το «Καλό Κόμμα» της Μεράλ Ακσενέρ φαίνεται να επεκτείνει την επιρροή του τόσο προς την Ακροδεξιά όσο και προς την Κεντροδεξιά. Επιπλέον εξαιρετικά δημοφιλής μεταξύ των ακροδεξιών παραμένει και ο δήμαρχος της Αγκυρας Μανσούρ Γιαβάς παρά το ότι πολιτεύθηκε με το CHP. Η ανησυχία των ιθυνόντων του ΜΗΡ έγινε σαφής και με τη διατύπωση απειλών κατά του Γιαβάς, ο οποίος συνέβαλε στη διοργάνωση πολιτικού μνημοσύνου του ιστορικού ηγέτη της τουρκικής Ακροδεξιάς και ιστορικού ηγέτη του ΜΗΡ Αλπαρσλάν Τουρκές σε συνεργασία με την οικογένεια του Τουρκές και παρά την αντίθεση της ηγεσίας του ΜΗΡ. Η αλλαγή των πολιτικών ισορροπιών εντός της τουρκικής Ακροδεξιάς θα επηρεάσει καίρια και τη σταθερότητα του κυβερνητικού συνασπισμού.

Οι αναφορές στην Κίνα έχουν αυξηθεί τον τελευταίο καιρό. Τούτο δεν έχει να κάνει απλώς με την αναφορά στο «κινεζικό οικονομικό μοντέλο» ως πηγή εμπνεύσεως για τις αμφιλεγόμενες οικονομικές επιλογές της τουρκικής κυβερνήσεως. Οι αναφορές στην Κίνα συνδέονται και με την αναζήτηση στρατηγικών συμμαχιών στον χώρο της Ασίας. Η αντίληψη ότι ο 21ος αιώνας θα αποδειχθεί ο αιώνας της Ασίας και ότι ο δυτικός κόσμος βρίσκεται σε φάση βραδείας παρακμής παραμένει ισχυρή και δημοφιλής στο προεδρικό μέγαρο της Τουρκίας. Η εμβάθυνση ωστόσο των σχέσεων με την Κίνα προϋποθέτει την τουρκική σιωπή στη βάναυση καταπάτηση των δικαιωμάτων της μειονότητος των Ουιγούρων αλλά και διακινδυνεύει την ακόμη μεγαλύτερη επιβάρυνση των αμερικανοτουρκικών σχέσεων, δεδομένου ότι η αναχαίτιση της κινεζικής απειλής έχει αναγορευθεί σε μείζονα στρατηγική προτεραιότητα της προεδρίας Μπάιντεν.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας του ΕΛΙΑΜΕΠ.