Νέα χρονιά, παρόμοιες προκλήσεις

Η πανδημία Covid-19 άλλαξε δραστικά την παγκόσμια μετακίνηση το 2020-2021 και πάρα την ελπίδα ότι η επίδραση θα ήταν προσωρινή, τα έως τώρα στοιχεία δείχνουν ότι οι αρνητικές επιπτώσεις θα συνεχίσουν και το 2022.

Εν μέσω πανδημίας αυξήθηκαν οι εσωτερικά εκτοπισμένοι, τόσο λόγω συγκρούσεων (Υεμένη) αλλά και η αναγκαστική μετακίνηση πολλών λόγω πολιτικών και οικονομικών συνθηκών (Βενεζουέλα),ενώ οι Ταλιμπάν επέστρεψαν στην εξουσία και οδήγησαν χιλιάδες ανθρώπους σε αναζήτηση καταφυγίου σε γειτονικές χώρες. Παρ’ όλα αυτά η Ευρώπη το 2021 δεν ήρθε αντιμέτωπη με σημαντική αύξηση των αριθμών, ούτε στα αιτήματα ασύλου ούτε στις παράτυπες αφίξεις, συγκριτικά με το παρελθόν. Ηρθε όμως αντιμέτωπη με μια σύγκρουση αξιών και real politique. Η λεγόμενη «εργαλειοποίηση» της μετανάστευσης, από το Μαρόκο (για την Ισπανία) και πιο πρόσφατα από τη Λευκορωσία στα σύνορα της Πολωνίας, ανέδειξαν το πρόβλημα που είχε διαφανεί το 2016 με την Κοινή Δήλωση ΕΕ – Τουρκίας. Η Ευρώπη, εγκλωβισμένη σε δυσοίωνες προβλέψεις, οι οποίες παρουσιάζουν σημαντικά ποσοστά πληθυσμών της Αφρικής και της Ασίας να μετακινούνται (παραβλέποντας ότι οι μετακινήσεις αυτές θα είναι ενδοηπειρωτικές) και ακραίας ρητορικής για το Μεταναστευτικό, γίνεται έρμαιο ολοένα και περισσοτέρων χωρών που αντιλαμβάνονται ότι μπορούν να «εκβιάζουν» την Ευρώπη μέσω της προώθησης μεταναστών στα σύνορά της.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η εργαλειοποίηση της μετανάστευσης θα συνεχιστεί (όπως είναι εμφανές με τη Λευκορωσία) και αποτελεί μια κρίσιμη πρόκληση για την εσωτερική πολιτική ασύλου και μετανάστευσης της ΕΕ. Παράλληλα, ο εσωτερικός και διασυνοριακός εκτοπισμός αναμένεται να αυξηθεί το 2022. Το Αφγανιστάν βρίσκεται εν μέσω μιας ανθρωπιστικής κρίσης και η αναγκαστική μετανάστευση θα παρουσιάσει αύξηση στην περιοχή με ορισμένους να μετακινούνται και προς την Ευρώπη. Η μετεγκατάσταση 40.000 Αφγανών στην ΕΕ είναι θετικό βήμα, αλλά μεμονωμένο. Στην Αφρική, ο Νίγηρας, το Μάλι και η Αιθιοπία θα συνεχίσουν να δημιουργούν εκτοπισμένους καθώς και πρόσφυγες. Αναπόφευκτα θα επηρεαστεί η Λιβύη και κατ’ επέκταση η Ιταλία. Αμεσο ενδιαφέρον για την Ελλάδα και την Κύπρο έχει ο Λίβανος που θα χρειαστεί δημοσιονομική βοήθεια αλλά και ένα ανθρωπιστικό πρόγραμμα για τους ευάλωτους Σύρους που φιλοξενεί στο έδαφός του. Η ραγδαία επιδείνωση της κατάστασης στη χώρα θα προκαλέσει δευτερογενείς μετακινήσεις προσφύγων από την περιοχή.

Η Ελλάδα το 2022 θα έρθει αντιμέτωπη με δύο προκλήσεις σε σχέση με τη μετανάστευση. Η πρώτη είναι αυτή της ένταξης του προσφυγικού πληθυσμού που βρίσκεται στο έδαφός της. Η χώρα για άλλη μια φορά κρίνεται μη ασφαλής για επιστροφές στο πλαίσιο του Δουβλίνου από γερμανικά δικαστήρια. Η σπουδαιότητα αυτών των αποφάσεων δεν πρέπει να θεωρηθεί δευτερεύουσας σημασίας. Οι δευτερογενείς μετακινήσεις αποτελούν ήδη ζήτημα για τις χώρες της κεντρικής και βόρειας Ευρώπης και εγείρουν ερωτήματα για την ελληνική μεταναστευτική πολιτική. Η πρόσφατη Εθνική Στρατηγική για την Κοινωνική Ενταξη αιτούντων άσυλο και δικαιούχων διεθνούς προστασίας είναι ένα θετικό βήμα. Παρά τους σημαντικούς στόχους που θέτει παραμένει ασαφές πώς αυτοί θα επιτευχθούν. Η Ελλάδα δεν έχει επιδείξει μέχρι στιγμής διάθεση για δημιουργία ενός σταθερού μηχανισμού ένταξης που να μπορέσει γρήγορα να ανταποκριθεί στις ανάγκες αλλά και ευκαιρίες που προκύπτουν από την υποδοχή προσφύγων. Είναι ίσως μια τελευταία ευκαιρία που έχει η χώρα που δεν πρέπει να χαθεί.

Η δεύτερη πρόκληση είναι η διαπραγμάτευση για το Νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου που συνεχίζει να προωθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ηδη σημεία του προτεινόμενου Συμφώνου, συμπεριλαμβανομένης της ελληνικής πρότασης για «έκτακτα μέτρα» σε περίοδο κρίσης φαίνεται να υιοθετούνται από τις χώρες μέλη χωρίς όμως να προχωρά ουσιαστική νομοθετική μεταρρύθμιση στον μηχανισμό Δουβλίνου και υιοθέτηση αλληλεγγύης. Η απουσία ολοκληρωμένης αλλαγής σημαίνει ότι οι χώρες των εξωτερικών συνόρων θα συνεχίσουν να επωμίζονται μεγάλο μερίδιο ευθύνης.

Παρά τις συνεχιζόμενες κρίσεις στη γειτονιά μας, ο αριθμός των αιτήσεων ασύλου δεν αναμένεται να αυξηθεί πάνω από τα μέσα επίπεδα στην ΕΕ. Ωστόσο, η Ευρώπη συνεχίζει να λειτουργεί σε κατάσταση «κρίσης», ένα μοντέλο που εξυπηρετεί πολύ συγκεκριμένες πολιτικές αλλά δεν υποστηρίζεται από τα πραγματικά στοιχεία. Χρειάζεται ένα θετικό μοντέλο αντιμετώπισης της παράτυπης μετανάστευσης και ασύλου και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η συνεχής ολίσθηση που παρατηρείται ως προς την προστασία του δικαιώματος στο άσυλο από πολλές χώρες μέλη, η ανοχή σε παράνομες επαναπροωθήσεις και ακραία μέτρα αντιμετώπισης ενός μικρού αριθμού ανθρώπων που χρίζουν βοήθειας αποτελούν μόνο κέρδος για τους λαϊκιστές και εθνικιστές στην Ευρώπη. Ο φόβος για την επανάληψη του 2015 υποδηλώνει ότι η γνώση και τα στοιχεία που αποκτήθηκαν τα τελευταία επτά χρόνια δεν έχουν απορροφηθεί από τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής. Η ΕΕ χρειάζεται μετανάστευση, τόσο χαμηλής όσο και υψηλής ειδίκευσης, αλλά πέραν από την πρακτική ανάγκη, σε έναν κόσμο, όπου οι χώροι ασύλου συρρικνώνονται, η Ευρώπη οφείλει να διατηρήσει το καθεστώς της στον κόσμο, ως μια ήπειρος που θα επιτρέπει πάντα την πρόσβαση στην προστασία για όσους έχουν ανάγκη. Η εναλλακτική θα αποδυναμώσει την ΕΕ τόσο εσωτερικά αλλά και ως προς τις σχέσεις τις με τρίτες χώρες.

Η Αγγελική Δημητριάδη είναι κύρια ερευνήτρια, επικεφαλής Προγράμματος Μετανάστευσης στο Ελληνικό Ιδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής (ΕΛΙΑΜΕΠ)