Αντίο στο σύμβολο του αγώνα κατά {LF}του απαρτχάιντ

Δεν άφηνε τίποτα να περάσει ο Ντέσμοντ Τούτου. Κανένα ολίσθημα, καμία κατάχρηση εξουσίας, καμία παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν ξέφευγε από την οργή του. Καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του, τόσο επί απαρτχάιντ όσο και επί των διαδοχικών κυβερνήσεων που ακολούθησαν την εκλογή του Νέλσον Μαντέλα το 1994, αυτός ο γίγαντας του ήθους με το μεταδοτικό γέλιο δεν έπαψε να παρενοχλεί την εξουσία, να τα βάζει με τους κυβερνώντες, να ταλαιπωρεί τους ισχυρούς – στο όνομα, πάντα, της δικαιοσύνης και της ισότητας. Με τις πολλές και επικές μάχες που έδωσε για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη συγχώρεση και τη συμφιλίωση, έγινε το απόλυτο σημείο αναφοράς ενός έθνους υπό ανοικοδόμηση, η απόλυτη ηθική συνείδηση μιας χώρας που εξακολουθεί σποραδικά να βασανίζεται από τους δαίμονες του παρελθόντος. Δεν είναι τυχαίος λοιπόν ο φόρος τιμής που αποδίδει, όχι μόνο η Νότια Αφρική αλλά ολόκληρος ο πλανήτης, στον τιμημένο με Νομπέλ Ειρήνης αγγλικανό αρχιεπίσκοπο – τον «αρχιεπίσκοπο του λαού», σύμφωνα με τον φίλο του Νέλσον Μαντέλα – ο οποίος απεβίωσε χθες σε ηλικία 90 χρόνων.

Επισκεπτόμενος την Πρετόρια τη δεκαετία του 1990, ο γερουσιαστής Εντουαρντ Κένεντι τον είχε χαρακτηρίσει ως τον «Μάρτιν Λούθερ Κινγκ της Νότιας Αφρικής». Η σύγκριση είχε αρέσει πολύ στον Ντέσμοντ Τούτου. Και εκείνος «είχε ένα όνειρο», λίγο-πολύ το ίδιο με εκείνο του δολοφονημένου ιερέα. Και εκείνος, επίσης, κυνηγήθηκε, διασύρθηκε, απειλήθηκε στον καιρό του από τους υποστηρικτές αυτού που περιέγραφε ως «το πιο φαύλο σύστημα που εφευρέθηκε ποτέ μετά τον ναζισμό» – το απαρτχάιντ.

Γιος δασκάλου, ο Ντέσμοντ Μπίλο Τούτου γεννήθηκε στις 7 Οκτωβρίου του 1931 σε ένα μικρό αφρικανικό χωριό που έχει πια χαθεί, δυο ώρες από το Γιοχάνεσμπουργκ. Σε ηλικία τεσσάρων χρόνων προσβλήθηκε από πολιομυελίτιδα, λίγο αργότερα από φυματίωση. Ηθελε να γίνει γιατρός αλλά η οικογένειά του δεν είχε τα μέσα να του προσφέρει τις σπουδές αυτές. Εγινε δάσκαλος, δίδαξε από το 1954 έως το 1957, κατόπιν παραιτήθηκε διαμαρτυρόμενος για την «υπο-εκπαίδευση» που επεφύλασσε το απαρτχάιντ στους μαύρους. Στο ιεροδιδασκαλείο στράφηκε «σχεδόν ερήμην και όχι τόσο από επιλογή». Η πίστη του ήταν ακλόνητη, κράτησε όμως όλη του τη ζωή την απαραίτητη απόσταση απέναντι στις δομές, ενίοτε και κάποια δόγματα της Εκκλησίας. «Δεν θα σεβαστώ έναν ομοφοβικό Θεό (…) Θα αρνηθώ να πάω στον ομοφοβικό παράδεισο. Θα πω όχι, λυπάμαι, προτιμώ μακράν να πάω στην άλλη πλευρά. Συμμετέχω και σ’ αυτήν την εκστρατεία, όπως συμμετείχα στην εκστρατεία κατά του απαρτχάιντ. Για μένα βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο» θα δήλωνε πολύ αργότερα, σε μια ομιλία που απηύθυνε τον Ιούλιο του 2013.

Η οικογένειά του ήταν μεθοδιστές, εκείνος προτίμησε την Αγγλικανική Εκκλησία, κρίνοντάς την «περισσότερο ανοιχτή στον κόσμο». Χειροτονήθηκε ιερέας το 1961, απέκτησε μεταπτυχιακό στη Θεολογία από το King’s College του Λονδίνου, ήταν ο πρώτος μαύρος που εξελέγη πρωτοπρεσβύτερος του αγγλικανικού καθεδρικού ναού της Παρθένου Μαρίας στο Γιοχάνεσμπουργκ το 1975, ο πρώτος που έγινε επίσκοπος της Εθνικής Αγγλικανικής Εκκλησίας το 1985, αρχιεπίσκοπος έναν χρόνο αργότερα: το νοτιοαφρικανικό καθεστώς ήταν συχνά απάνθρωπο, παρουσιαζόταν όμως ως ιδιαίτερα χριστιανικό. Μιλώντας δημόσια και ταξιδεύοντας άοκνα καθόλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980, ο Τούτου έγινε το πρόσωπο του κινήματος κατά του απαρτχάιντ στο εξωτερικό, την ώρα που πολλοί ηγέτες του Αφρικανικού Εθνικού Κονγκρέσου (ANC) βρίσκονταν στη φυλακή. Πριν βραβευτεί με το Νομπέλ Ειρήνης το 1984, το καθεστώς τον κυνηγούσε, το βραβείο όμως τον κατέστησε πρακτικά άτρωτο – κι εκείνος το εκμεταλλεύτηκε προκειμένου να πολλαπλασιάσει τις εκκλήσεις για επιβολή κυρώσεων εις βάρος του, καταγγέλλοντας δημόσια τη Μάργκαρετ Θάτσερ, τον Ρόναλντ Ρίγκαν, τον Χέλμουτ Κολ ως «συνεργούς των εγκλημάτων του απαρτχάιντ».

«Κάποιες φορές οξεία, συχνά τρυφερή, ποτέ φοβισμένη και σπάνια δίχως χιούμορ, η φωνή του Ντέσμοντ Τούτου θα είναι πάντα η φωνή όσων δεν έχουν φωνή»: με αυτόν τον τρόπο περιέγραφε τον φίλο του ο Νέλσον Μαντέλα. Εκείνος τον διόρισε το 1995, πέντε χρόνια μετά την απελευθέρωσή του, έναν χρόνο μετά τις πρώτες δημοκρατικές εκλογές στη Νότια Αφρική, επικεφαλής της Επιτροπής Αλήθειας και Συμφιλίωσης – που μετασχηματίστηκε, υπό τον Ντέσμοντ Τούτου, σε ένα δικαστήριο μεταμέλειας. Μια «ατελής, ανεπαρκής, μη εξαντλητική» διαδικασία, όπως θα ομολογούσε αργότερα ο ίδιος, που πέτυχε ωστόσο σε μεγάλο βαθμό τον σκοπό της, την αλήθεια και τη συμφιλίωση.

Ακόμα και μετά το τέλος της τυραννίας της λευκής μειοψηφίας, ο Ντέσμοντ Τούτου δεν υπαναχώρησε ποτέ στον αγώνα του για μια δικαιότερη Νότια Αφρική, απαιτώντας με εξίσου μαχητικό τρόπο λογοδοσία από την πολιτική ελίτ των μαύρων. Προς το τέλος της ζωής του εξέφραζε τη λύπη του που το όνειρό του για το «έθνος του ουράνιου τόξου» δεν έχει γίνει ακόμη πραγματικότητα.