Τα πάθη της καρδιάς του σκότους

Ο γεννημένος το 1944 κολομβιανός ποιητής και συγγραφέας Αρμάντο Ρομέρο, γνωστός και στη χώρα μας, έγραψε προ δεκαετίας αυτό το μετά λόγου γνώσεως μυθιστόρημα, χωροθετώντας το στις καλυμμένες από τροπικά δάση βροχής δυτικές ακτές της Κολομβίας. Η εκτεταμένη αυτή ζώνη έχει ποικίλους τύπους δασών βροχής, εξαιρετικά υγρό κλίμα και πολύ αραιό οικιστικό δίκτυο. Επικρατεί ένας θρησκευτικός και πολιτισμικός συγκρητισμός. Είχα επιχειρήσει να την επισκεφθώ το 1982, χωρίς όμως να τα καταφέρω λόγω των κακών συγκοινωνιών, της φημολογούμενης δράσης αντάρτικων κινημάτων και των έντονων βροχοπτώσεων. Η περιοχή που περιγράφεται εδώ εκτείνεται από τα ανάντη του ποταμού Καχάμπρε ως τις εκβολές του, είναι έντονα δασωμένη, έχει έντονη υλοτομική δραστηριότητα και έναν πληθυσμό στη συντριπτική του πλειονότητα αφρικανικής προέλευσης – αρχικά φυγάδες ή απελεύθερους από τις ισπανικές φυτείες.

Κατά τον συγγραφέα είναι η γεωγραφία και όχι το χρώμα του δέρματος που καθορίζει τα πολιτισμικά συμφραζόμενα. Οι πραγματικότητες του τροπικού δάσους και της μαύρης κουλτούρας είναι ένα είδος ενηλικίωσης για τον νεαρό αφηγητή της ιστορίας, επίδοξο συγγραφέα [και αναγνώστη του Αντρέ Ζιντ και του Ρίλκε]. Εχει έρθει να επισκεφθεί τους επιχειρηματίες θείους του – τον Αρσέσιο, τη σύζυγό του Ελόδια και τον αδελφό του Σεγούντο, λογιστή της υλοτομικής/εμπορικής επιχείρησης. Κατοικούν σε ένα σύμπλεγμα φτιαγμένων από κορμούς οικημάτων και πριστηρίων, κατάφατσα στον Καχάμπρε, σε γειτνίαση με ένα πολύπλοκο δίκτυο καναλιών, ελών, παραποτάμων και λιμνοθαλασσών. Οι λευκοί έποικοι δείχνουν να έχουν αποδράσει από τις πολιτισμένες περιοχές των υψιπέδων των Ανδεων πιθανώς λόγω της «Βιολένσια» – του δεκαετούς εμφυλίου πολέμου και γενικότερα της βίας που κυριαρχούσε στη χώρα επί δεκαετίες [αντάρτικο, κοινωνικές εξεγέρσεις, πόλεμος ναρκωτικών]. Αλλοτε πάλι οι λόγοι της καταφυγής τους εδώ είναι ερωτικοί, επαγγελματικοί, ακόμη και η προσπάθεια να εξαφανισθούν στην καρδιά του δάσους προκειμένου να ξεφύγουν οριστικά από τους διώκτες τους. Ποικίλα είδη φιδιών, τρωκτικών, εντόμων, ακόμη και επιθετικών πτηνών κάνουν την περιοχή δύσβατη, επικίνδυνη, κατ’ άλλους στοιχειωμένη. Οι μετακινήσεις γίνονται μέσω των υδάτινων οδών. Η ξυλεία περιλαμβάνει αφθονία ειδών που παρατίθενται λεπτομερώς με τις πεζές ονομασίες τους, τις ιδιότητες, την αγοραστική αξία και τις δυσκολίες της κοπής ή της συντήρησής τους.

Φύση και ερωτισμός

Ο Αρσέσιο διαθέτει μεγάλο κύρος. Διοικεί την περιοχή σοφά, απονέμει άτυπη δικαιοσύνη, πληρώνει τους μαύρους εργάτες στην ώρα τους, ηρεμεί τα πνεύματα, εξομαλύνει διαφορές. Είναι πλήρως ενταγμένος στην αφροκολομβιανή κουλτούρα με τους χορούς της, την ενταγμένη στη φύση μουσική, τις μακρές τελετουργίες των κηδειών, το άφθονο αλκοόλ, τις μαγγανείες και τα γιατροσόφια. Ο ερωτισμός είναι κυρίαρχος και αποδεκτός, ενίοτε συμβαίνουν μάλιστα και ανταλλαγές συζύγων. Τα αγνώστου πατρός τέκνα είναι αποδεκτά στις αγκάλες της ευρείας οικογένειας, αλλά οι κώδικες είναι σαφείς, οι ζήλιες κι οι ανταγωνισμοί των αρσενικών δεδομένες, κι ο φθόνος των γυναικών για τις ελκυστικές ομόφυλές τους παρόμοιος με αυτόν σε όλα τα πλάτη και μήκη της γης.

Η ελκυστικότατη και ερωτιάρα οστρακοσυλλέτρια Ρουπέρτα, σύζυγος ενός πλούσιου, μέθυσου γέρου, του Λουκουμί, συνιστά το επίκεντρο της αφήγησης. Η δράση ξεκινά με τα νέα για τη δολοφονία της όταν, στη διάρκεια ενός νυχτερινού κυνηγιού στο παραποτάμιο δάσος, ο ελβετός κτηματίας Οράσιο Φλέμινγκ την πυροβολεί περνώντας τη για θήραμα. Η Ρουπέρτα, σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες, ήταν ατίθαση και ήθελε να νιώθει ελεύθερη. Δραπέτευε συχνά νυχτιάτικα σε γειτονικούς οικισμούς και πιθανότατα είχε ποικίλες ερωτικές περιπέτειες. Αποκαλύπτεται ωστόσο σταδιακά ότι προσπαθούσε να οργανώσει σε συνεταιρισμό τις γυναίκες που βιοπορίζονται συλλέγοντας όστρακα στη διάρκεια της άμπωτης. Αυτή η δραστηριότητα την έφερε κοντά σε ομάδες μαύρων που προσπαθούσαν από τη μεριά τους να κατοχυρώσουν ιδιοκτησιακά δικαιώματα στις προ ολίγου κοινόχρηστες αυτές γαίες. Τώρα, με την υπερεκμετάλλευση της πολύτιμης ξυλείας, των αλιευμάτων και του ορυκτού πλούτου της περιοχής, η γη αρχίζει να γίνεται εμπορευματικό προϊόν. Οπότε απειλείται η κοινωνική ειρήνη, και αυτό γίνεται σύντομα σαφές σε σειρά καλά δομημένων επεισοδίων που ξεφλουδίζουν σιγά σιγά τα μυστήρια πίσω από τη βλάστηση.

Οι πάντες επείγονται να βρεθεί ο ένοχος πριν εκπνεύσουν τα «τελετουργικά εννιάμερα», αλλιώς η ψυχή της Ρουπέρτα θα παραμείνει σκιά που θα στοιχειώνει τις ζωές των ανθρώπων και του δάσους. Το κίνητρο για την απόδοση δικαιοσύνης ταυτίζεται με την επιβίωση της κοινότητας. Το τραγικό πάντως είναι ότι ο Οράσιο υπήρξε εραστής της και μάλιστα τη λάτρευε θεωρώντας τη μοναδική. Ο ίδιος ορκίζεται στην αθωότητά του αλλά πολλοί πιστεύουν ότι αυτός είναι που το έκανε για λόγους αντιζηλίας και φοβούνται πως ο Μπαλάντα, ένας βίαιος μαύρος ανταγωνιστής, θα καταφτάσει με τους μπράβους του για να πάρει εκδίκηση. Αλλοι θεωρούν ως ένοχο τον σύζυγο Λουκουμί για προφανείς λόγους, ενώ δεν λείπουν και οι φιλοσοφούντες μυστικιστές που θεωρούν πως «Η νύχτα σκότωσε τη Ρουπέρτα» [εναρκτήρια πρόταση στο βιβλίο], κάτι που θα αποδειχθεί αληθές με τον τρόπο του.

Ηθη και κουλτούρα

Μέσα από τα μάτια κι από τα αφτιά του νεαρού συγγραφέα/αφηγητή θα παρακολουθήσουμε τις διάσπαρτες φήμες, την εμπλοκή όλο και περισσοτέρων προσώπων, κυρίως όμως τις συνήθειες, τα ήθη, τις προκαταλήψεις και την κουλτούρα αυτών των απόμακρων κοινοτήτων. Καθ’ οδόν αποκομίζουμε ένα σωρό γνώσεις τροπικής οικολογίας, βιογεωγραφίας και δασολογίας, δοσμένες με εύληπτο και ενσωματωμένο στην αφήγηση τρόπο, καθώς αυτοί που μιλούν είναι απλοί άνθρωποι – γνώστες εκ παραδόσεως του δάσους. Η ομορφιά των πραγμάτων αναδεικνύεται ακόμη και μέσα από την ασχήμια των μορφών, την οποία τονίζει ο Ρομέρο προκειμένου να αφήσει να αναδυθούν άκοπα οι ποιότητές τους. Μαθαίνουμε επίσης πολλά για την καθημερινότητα – από τα μουσικά όργανα ως την ντόπια μαγειρική – καθώς η αφήγηση είναι αρθρωμένη περί το εννιάμερο ως την ταφή της νεκρής. Χοροί, τραγούδια, λειτουργίες ανιμιστικές ή καθολικές, ξόρκια συνοδεύονται από άφθονο αψέντι, αγουαρδιέντε και μπίτσε από ζαχαροκάλαμο.

Η ειρήνευση των πνευμάτων εναποτίθεται εν πολλοίς στα χέρια του Αρσέσιο. Μετά από ουκ ολίγα επεισόδια όπου το ξέσπασμα της βίας μετά βίας συγκρατείται, ο Μπαλάντα και οι ακόλουθοί του θα απομονωθούν. Θα παροπλισθεί ομοίως κάποιος Εσκομπάρ , που παίζει στο βιβλίο τον κεντρικό ρόλο του κακού, οικειοποιούμενος δολίως τα παραδοσιακά δικαιώματα των αυτοχθόνων στη διαχείριση του δασικού και ορυκτού πλούτου. Ομοίως, θα εκδιωχθεί ο τοπικός μπάρμαν και διάμεσος σε ποικίλες επιχειρήσεις που αποδεικνύεται πως κατέκλεβε τους μαύρους, και με του οποίου τη γυναίκα ο θείος Σεγούντο είχε αναπτύξει μια έντονη ερωτική σχέση. Πάντως στην πορεία των εννιάμερων ο νεαρός αφηγητής θα συσσωρεύσει και άλλου τύπου γνώσεις, καθώς καταφτάνει ως φιλοξενούμενη των θείων του η νεαρή δασολόγος Μαρ, που κάνει έρευνες στη βακτηριολογία και τους βιολογικούς εχθρούς των δέντρων. Η συμπάθεια και τελικά ο έρωτας μεταξύ των δυο τους θα επιτρέψει άλλωστε στον συγγραφέα μια ευχάριστη περαιτέρω εντατικοποίηση της πλοκής, μέχρι την τελική λύση. Η ευφυΐα του συγγραφέα τον αποτρέπει να κορυφώσει τεχνηέντως αυτό το τροπικό γουέστερν με κάποια αιματοχυσία, όπως πολύ λογικά θα περίμενε ο αναγνώστης. Απλά θα επιτρέψει στα πράγματα του κόσμου τούτου να μιλήσουν από μόνα τους και στην φυσική ομοιοστασία να επανέλθει.

Χιούμορ

Εχουμε εν κατακλείδι ένα «μάθημα» ανθρωπολογίας και οικογεωγραφίας. Χωρίς τις γητειές του πρώην κυρίαρχου στην Κολομβία μαγικού ρεαλισμού, το βιβλίο συνιστά ευχάριστη έκπληξη – από ιστορική, υφολογική και αμιγώς αναγνωστική σκοπιά. Ο Ρομέρο τα καταφέρνει έτσι ώστε να αναδειχθεί η μαγεία των πραγμάτων μέσα από ένα είδος φιλοσοφικού ρεαλισμού. Με απλή, ενίοτε αποφθεγματική γλώσσα, χιούμορ και διορατικότητα, καταφέρνει να αναδείξει την αναγεννητική δύναμη της ζωής – όπως ακριβώς γίνεται στο κυρίαρχο τροπικό δάσος, όπου «βρωμάει γονιμότητα». Η Αγαθή Δημητρούκα τα κατάφερε να εξομαλύνει σε τρέχοντα ελληνικά ένα βαρύ πραγματολογικό φορτίο με γηγενείς όρους και ιδιωματισμούς, προσθέτοντας έναν χρησιμότατο υπομνηματισμό. Η μετάφραση λοιπόν συνιστά με τον τρόπο της κατόρθωμα. Ενστασή μου είναι η χρήση αρσενικού γένους στις τοπωνυμίες – χωριά, λιμνοθάλασσες ή ακρωτήρια – που είναι πάντα θηλυκού ή έστω ουδετέρου γένους [Η Πάτρα, η Μπογκοτά, το Σαντιάγκο] όταν δεν υπάρχει ένα αρσενικού γένους πρόταγμα [π.χ. Αγιος Γιάννης ή Κάβος Μαλιάς]. Το ακριβώς αντίθετο γίνεται με τους ποταμούς, από τον Αχελώο ως τς ον Γάγγη και εν προκειμένω τον Ρίο Μαγδαλένα ή τον Καχάμπρε. Αυτό μπερδεύει ενίοτε τον μη εξοικειωμένο με την ντόπια ονοματολογία αναγνώστη που αναρωτιέται λ.χ. αν ο τάδε ήρωας κατευθύνεται σε ένα χωριό, ένα βουνό, έναν φίλο του ή απλώς ένα μπαρ.

{1BSYG}Αρμάντο Ρομέρο{1BSYG}{CR}{2BTIT}Καχάμπρε{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αγαθή Δημητρούκα{CR}Εκδ. Τόπος, {LF}σελ. 21{3BEKD}2