Οταν ο Β΄ Παγκόσμιος {LF}γίνεται λογοτεχνία

Οσο οριστικό κι αν ακούγεται, ήταν ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος που διαμόρφωσε τον 20ό αιώνα. Ακόμα και αν ο Α’ Παγκόσμιος – ο «Μεγάλος Πόλεμος», για τους ανθρώπους της εποχής του – μετασχημάτισε τον κόσμο των Αυτοκρατοριών σε κόσμο των εθνών-κρατών και ο Ψυχρός Πόλεμος οδήγησε σε μεγάλες γεωπολιτικές αλλαγές, ήταν η δεύτερη παγκόσμια σύρραξη και η ολοκληρωτική καταστροφή που άφησε πίσω της που άλλαξαν την οπτική για τον τρόπο διακυβέρνησης της υφηλίου. Κάτω από ένα διαφορετικό πρίσμα, ο Β’ Παγκόσμιος έφερε την ευρωπαϊκή συνεννόηση, τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών και μια αλλαγή στο παγκόσμιο σύστημα διπλωματικών επαφών και εμβάθυνσης των διαπραγματεύσεων.

Αν και τα τελευταία χρόνια η σχετική βιβλιογραφία εμπλουτίζεται συνεχώς για τα μεγάλα γεγονότα όσο και για επιμέρους εκφάνσεις του πολέμου, έρχονται στο φως και πολλές (μικρο)ιστορίες που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκειά του συμβάλλοντας στην πολυπρισματική ανάγνωσή του. Δύο σημαντικά βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα στα ελληνικά κινούνται σε αυτή την κατεύθυνση, χωρίς μάλιστα να ανήκουν στο «αυστηρό» ιστορικό πεδίο ανάλυσης.

Το πρώτο είναι του Ερικ Λάρσον «Οι μέρες που έχτισαν την ιστορία» (Διόπτρα, μτφ. Αλέκος Αντωνίου). Είναι δύσκολο να είμαι αντικειμενικός για τον Λάρσον, καθώς τον θεωρώ κορυφαίο συγγραφέα στο είδος του. Και ποιο είναι αυτό το είδος; Μια ιστορία που ξεκινά από μικρά γεγονότα και ύστερα από βαθιά, αρχειακή και πρωτογενή έρευνα ανασυστήνει ολόκληρες περιόδους. Η τεκμηρίωση αυτή συμβαδίζει πάντα με μια γοητευτική γραφή και λογοτεχνικά χαρακτηριστικά – όχι μυθοπλασίας -, ώστε ο αναγνώστης να «μεταφέρεται» στις περιόδους που εξετάζει ο συγγραφέας. Αυτό, λοιπόν, που σε γενικές γραμμές αποτελεί την αποστολή ενός ιστορικού – μια «χρονομηχανή» για να μπορέσουμε να επιστρέψουμε στο γεγονός, την πληροφορία, τους χαρακτήρες, το τραύμα – ο Λάρσον το σέβεται και το υιοθετεί ως δική του αποστολή.

Το εν λόγω βιβλίο είναι καθαρά ιστορικό, τονίζει με έμφαση στην εισαγωγή του. Και ουσιαστικά ξαναπιάνει το νήμα από το εξαιρετικό «Στον κήπο με τα θηρία» (εκδ. Μεταίχμιο, μτφ. Ανδρέας Μιχαηλίδης, 2013), όπου εξέταζε τη ζωή του αμερικανού πρέσβη Γουίλιαμ Ντοντ στο Βερολίνο λίγο πριν από το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τώρα καταπιάνεται με ένα γνωστό μεν αλλά πιο «βαθύ» ζήτημα – βαθύτερο απ’ όσο πιστεύαμε. Μέσα από μια ενδελεχή εξέταση ημερολογίων, τεκμηρίων και σημειωμάτων ο Λάρσον ερευνά την κρίσιμη περίοδο των 12 μηνών από τον Μάιο του 1940 έως τον Μάιο του 1941. Δώδεκα μήνες που έσωσαν τον δυτικό πολιτισμό και καθόρισαν την τύχη του κόσμου για τον 20ό αιώνα, όπως τονίζει. Πρωταγωνιστής εδώ είναι ο πολιτικός που ανέλαβε την πρωθυπουργία την ημέρα που ο Χίτλερ εισέβαλε στην Ολλανδία και στο Βέλγιο. Εκείνος που κατάφερε να εμπνεύσει ένα ολόκληρο έθνος την ώρα της πιο σκληρής δοκιμασίας και δίδαξε στους συμπατριώτες του «την τέχνη του να είσαι άφοβος»: η Αυτού Μεγαλειότης Ουίνστον Τσόρτσιλ. Ο ίδιος ο χαλκέντερος πολιτικός έγραφε στις «Αναμνήσεις» του για την περίοδο που ανέλαβε την πρωθυπουργία: «Επιτέλους, είχα την εξουσία να κατευθύνω ολόκληρο το σκηνικό. Ενιωθα σαν να περπατούσα με το πεπρωμένο και ότι όλη η προηγούμενη ζωή μου δεν ήταν παρά μια προετοιμασία για αυτή την ώρα και για αυτή τη δοκιμασία».

Αλλά τίποτα δεν ήταν δεδομένο τη στιγμή που γινόταν πρωθυπουργός. Κάτι που εξάλλου είχε επισημάνει και με την περίφημη ομιλία του στη Βουλή στις 13 Μαΐου 1940 όταν αυτό που υποσχέθηκε ήταν «αίμα, μόχθο, δάκρυα και ιδρώτα» (blood, oil, tears and sweat) όντας ο μόνος βρετανός αξιωματούχος που είχε επισημάνει τα αδιέξοδα της πολιτικής του «κατευνασμού» του προηγούμενου διαστήματος, γεγονός που τον καθιστούσε ιδιαίτερα αντιπαθή σε μεγάλο μέρος του ίδιου του κόμματος αλλά και του βασιλιά.

Ο Λάρσον καταγράφει τα μεγάλα γεγονότα όπως τον πόλεμο-αστραπή, το Περλ Χάρμπορ, τους βομβαρδισμούς του Λονδίνου, οι οποίοι, όπως γράφει τόσο γλαφυρά, «έβγαλαν τη σκόνη από την εποχή του Κρόμγουελ, του Ντίκενς και της Βικτώρια». Σε ένα δεύτερο επίπεδο, ωστόσο, ο συγγραφέας καταφέρνει να εισχωρήσει με μεγάλη παραστατικότητα στις ζωές των ανθρώπων, την καθημερινότητά τους, τον τρόπο, για παράδειγμα, με τον οποίο επέλεγε τις λέξεις για τις ομιλίες του ο Τσόρτσιλ. Αλλά και στο πώς τα διαφορετικά πρόσωπα γύρω του αντιλαμβάνονταν τι συνέβαινε και πώς αυτό επηρέαζε τον ίδιο. Ο Λάρσον μου δημιουργεί πάντα έκπληξη επειδή καταφέρνει «να είναι εκεί». Σε πείθει ότι όντως ο Τσόρτσιλ προσπαθεί να πείσει τον σύμβουλο του Ρούσβελτ κατά την επίσκεψή του στο Λονδίνο σχετικά με τη συνδρομή των ΗΠΑ, καθώς κατανοούσε ότι χωρίς αυτές δεν θα άντεχε η Βρετανία. Ο Λάρσον διερευνά ακόμη κρίσιμες λεπτομέρειες για τη ζωή ορισμένων ανθρώπων, ο ρόλος των οποίων αποδείχθηκε καταλυτικός – όπως του Τζον Κόλβιλ, γραμματέα και του Τσάμπερλεν. Ο ελληνικός τίτλος λοιπόν – ίσως σε αναντιστοιχία με τον αγγλικό «The splendid and the vile – χτυπάει διάνα για την περίοδο που καταγράφεται ως «οι μέρες που έχτισαν την ιστορία».

Απόδραση απ’ την Ευρώπη

Το δεύτερο βιβλίο είναι της 48χρονης Julie Orringer, επίσης από τις ΗΠΑ, και ονομάζεται «Φάκελος απόδρασης» (εκδ. Gutenberg, μτφ. Θεοδώρα Δαρβίρη). Περιγράφει μια ελάχιστα γνωστή ιστορία στην Ελλάδα αλλά από τις πλέον συγκινητικές και δυνατές του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου: εκείνη του  δημοσιογράφου Βάριαν Φράι (Varian Mackey Fry), του πρώτου από τους πέντε Αμερικανούς που έχουν λάβει τον τίτλο του «Δίκαιου των Εθνών». Ο Fry επισκέφθηκε τη Γερμανία το 1935 ως ανταποκριτής του περιοδικού «The living age» και αργότερα πέρασε 15 μήνες στη Μασσαλία ιδρύοντας το Αμερικανικό Κέντρο Διάσωσης, ερχόμενος σε ρήξη με την κυβέρνηση του Βισί αλλά και το ίδιο το αμερικανικό προξενείο που βρισκόταν στη δικαιοδοσία της τελευταίας. Περίπου δύο χιλιάδες άνθρωποι θα διασωθούν από τον «αμερικανό Σίντλερ» – όπως τον χαρακτηρίζει η συγγραφέας -, όταν εκείνος θα στήσει έναν μηχανισμό διαφυγής Εβραίων και όχι μόνο μέσα από χερσαίες και θαλάσσιες διαδρομές. Τελικά θα αναγκαστεί να εγκαταλείψει τη Μασσαλία όταν η κυβέρνηση του Βισί αλλά και το αμερικανικό προξενείο ασκήσουν τον συστημικό αντισημιτισμό που υπήρχε στις τάξεις κύκλων του αμερικανικού υπουργείου Εξωτερικών. Ο Fry δεν διέσωσε μόνο ανθρώπους ή δημιούργησε τις προϋποθέσεις και για τη διάσωση πολλών ακόμα, αλλά άφησε και μια σπουδαία παρακαταθήκη πίσω του για τη φροντίδα διωκόμενων, προσφύγων και μεταναστών.

Αν και πρόκειται επίσης για βιβλίο μεγάλης ιστορικής έρευνας – η συγγραφέας επισκέφτηκε συχνά τα μέρη όπου έζησε ο Fry – διατηρεί και ισχυρά μυθοπλαστικά στοιχεία. Η εξιστόρηση άλλωστε ξεκινάει με την επίσκεψη του Φράι στον ζωγράφο Μαρκ Σαγκάλ, τον οποίο καλεί να εγκαταλείψει την Ευρώπη, όπως θα κάνει και για τους Αντρέ Μπρετόν, Μαξ Ερνστ, Χάνα Αρεντ, Χάινριχ Μαν. Ενα άλλο στοιχείο, ίσως το πιο δυνατό, είναι η επινόηση ενός εραστή για να καταδειχθεί η διπλή ερωτική του ζωή και κάποια δεδομένα της εποχής με ευθείες αναφορές στο σήμερα. Οπως σημειώνει η μεταφράστρια στην εισαγωγή της: «Με αφορμή τον ομοφυλοφιλικό έρωτα του Φράι… θίγεται και ένα άλλο, εξαιρετικά σημαντικό ζήτημα: το “passing” (προσποίηση), η περίπτωση κατά την οποία άτομο που ανήκει σε συγκεκριμένη φυλετική, κοινωνική, σεξουαλική, θρησκευτική ή άλλη ομάδα γίνεται αποδεκτό ως μέλος μιας άλλης είτε ως τρόπος αντιμετώπισης στίγματος και αυτοπροστασίας είτε για την αποκόμιση οφελών και προνομίων».

Η ζωή του Fry εξάλλου δεν χαρακτηρίζεται από νόρμες, αλλά από φαινομενικές αντιθέσεις, στοιχείο που προσφέρεται για μυθοπλαστική επεξεργασία. Είναι ο καλοντυμένος λευκός προτεστάντης δημοσιογράφος τεράστιας ευφυΐας – αριστούχος στο Χάρβαρντ – που διακρινόταν από ευαισθησίες από μικρός, με ένα πλήθος έντονων νεανικών και αμφιλεγόμενων εμπειριών. Τελικά εγκαταλείπει τα πάντα για να βοηθήσει τους συνανθρώπους του στη Γαλλία όπου πραγματικά ζει μια μυθιστορηματική ζωή ανάμεσα σε υπαρξιστές και σουρεαλιστές καλλιτέχνες που τον βοηθούν σε μια επιχείρηση σχεδόν αυτοκτονίας με ιδιαίτερη τελικά επιτυχία χάρη στις νοητικές και διπλωματικές του ικανότητες.

Μια γενική παρατήρηση για αυτά τα δύο πολύ σημαντικά βιβλία είναι ότι οι συγγραφείς τους θεωρητικά – Αμερικανοί και οι δύο, με θητεία σε καλά πανεπιστήμια – δεν διαθέτουν την παραδοσιακή «σκευή» ιστορικής εκπαίδευσης. Αυτό, ωστόσο, μετατρέπεται σε πλεονέκτημα από τη στιγμή που «κατακτήσουν» το υλικό τους και περάσουν στη φάση της λογοτεχνικής αναδημιουργίας. Με σπουδές στη Φιλολογία, αλλά και στη δημιουργική γραφή, μας υπενθυμίζουν την αξία να αφηγείσαι μια ιστορία – είτε γύρω από μια φωτιά είτε μέσα σε ένα βιβλίο.

{1BSYG}Erik Larson{1BSYG}{CR}{2BTIT}Οι μέρες {LF}που έχτισαν {LF}την ιστορία{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Αλέκος Αντωνίου{CR}Εκδ. Διόπτρα, σελ. 776{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 19,90 ευρ{4BTIM}ώ

{1BSYG}Julie Orringer{1BSYG}{CR}{2BTIT}Φάκελος απόδρασης{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Θεοδώρα Δαρβίρη{CR}Εκδ. Gutenberg, σελ. 948{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 24 ευρ{4BTIM}ώ