H κοινωνία της επιτάχυνσης

«Να ξέρεις: οι άνθρωποι είναι ό,τι και η εποχή τους»

Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, Βασιλιάς Ληρ

Ο γερμανός φιλόσοφος, Hartmut Rosa, προσπαθεί μέσα από το βιβλίο του, Eπιτάχυνση και Αλλοτρίωση. Για μια Κριτική Θεωρία της Χρονικότητας στην Υστερη Νεωτερικότητα, να μελετήσει ένα μείζον πρόβλημα της εποχής μας: τους επιταχυνόμενους ρυθμούς των σύγχρονων κοινωνιών. Λόγω του νεοφιλελεύθερου καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και της παγκοσμιοποίησης, βρισκόμαστε σε έναν κόσμο, όπου τα πάντα γεννιούνται και πεθαίνουν με γοργούς ρυθμούς. Πλέον δεν αντικαθιστούμε μια συσκευή, μόνο όταν αυτή παύει να λειτουργεί, αλλά και επειδή δεν μας ικανοποιεί ηθικά, είναι «ξεπερασμένη», «περασμένης γενιάς», παρόλο που λειτουργεί κανονικά και μας εξυπηρετεί επαρκώς στην καθημερινή ζωή· δεν έχουμε πλέον αναμνήσεις από σημαντικές εμπειρίες που μας συνοδεύουν μέχρι το πέρας του βίου μας, αλλά από διάφορα, διάσπαρτα και «μικρά» επεισόδια που συναντάμε στην καθημερινότητά μας και αφήνουν παγερά αδιάφορη την ψυχή μας· δεν ξεκουραζόμαστε ή δεν παράγουμε κάποιο δημιουργικό έργο, παρόλο που η τεχνολογική ανάπτυξη μας επιτρέπει να λύνουμε αυτοστιγμεί καθημερινά ζητήματα και προβλήματα· και το χειρότερο: αυξάνονται όλο και περισσότερο τα περιστατικά των ψυχικών νόσων, όπως η κατάθλιψη, το «burn-out», κ.ά. Γιατί συμβαίνουν όλα αυτά;

Ο Hartmut Rosa υποστηρίζει ότι όλα αυτά τα φαινόμενα είναι αποτέλεσμα της αποξένωσής μας από τον κόσμο, λόγω των οικονομικών, των πολιτικών και πολιτισμικών θεσμών που έχουν επικρατήσει στα χρόνια της ύστερης νεωτερικότητας. Πιο συγκεκριμένα, ο καπιταλιστικός ανταγωνισμός, η εκκοσμίκευση του Παραδείσου μέσα από την πληθώρα καταναλωτικών επιλογών χάρη στην εντατικοποιημένη βιομηχανική παραγωγή, και η αναγκαιότητα για ορθολογικό καταμερισμό της εργασίας, οδήγησαν σε αυτό που ονομάζει ο συγγραφέας «κοινωνία της επιτάχυνσης». «Κοινωνία της επιτάχυνσης» είναι η κοινωνία εκείνη, η οποία διέπεται από αυξανόμενους ρυθμούς ζωής λόγω των νέων τεχνολογικών εφευρέσεων και των νέων απαιτήσεων, επιθυμιών και αναγκών που επιφέρουν αυτές εντός της οικονομικής παραγωγής, και κατά επέκταση στη δημόσια σφαίρα. Αυτού του είδους η κοινωνία έχει μόνο ένα ιδανικό: την απεριόριστη επέκταση των πλουτοπαραγωγικών δυνάμεων της, με κάθε κόστος, με κάθε τίμημα, ακόμα και εάν αλλοτριώνει την ανθρώπινη ύπαρξη σε τέτοιο βαθμό, ούτως ώστε να νιώθει «ξένη» μέσα στον κόσμο, μέσα στην κοινωνία της, μέσα στον ίδιο της τον εαυτό.

Επίσης, ο συγγραφέας απορρίπτει την πολιτική άποψη που θέτει ως λύση για το πρόβλημα της κοινωνικής επιτάχυνσης την αλλαγή στους ρυθμούς των κοινωνιών της ύστερης νεωτερικότητας, επιβάλλοντας μια τεχνητή «επιβράδυνση» μέσω ορισμένων οικονομικών και πολιτικών μέτρων, όπως o φόρος Tobin, κ.τ.λ. Βέβαια, τέτοια μέτρα δε μπορούν να λύσουν την πραγματική αιτία της εξάντλησης της ανθρώπινης ύπαρξης, διότι αντιμετωπίζουν μόνο την επιφάνεια του προβλήματος. Υπάρχει και η βαθύτερη δομή της επιταχυνόμενης κεφαλαιακής κυκλοφορίας, στην οποία «τα μοτίβα, οι δομές, οι ορίζοντες και οι προσδοκίες των καθημερινών μας πράξεων, ακόμα και όταν κατορθώνουμε να τις ελέγξουμε, διαχωρίζονται όλο και περισσότερο από τους ορίζοντες και τις προσδοκίες που αναπτύσσουμε για τη ζωή μας συνολικά, από τις χρονικές δηλαδή προοπτικές του σχεδίου ζωής μας». Οι κοινωνικοί δρώντες δεν ταυτίζονται με την κοινωνία τους, διότι δεν την ορίζουν οι ίδιοι, αλλά ετεροκαθορίζονται από τις επιταγές του οικονομικού, του πολιτικού και του πολιτισμικού συστήματος της κεφαλαιοκρατικής «επιτάχυνσης».

Η προοπτική

Στο τέλος του βιβλίου του, ο Hartmut Rosa δεν θα προσφέρει μια συστηματική λύση, αλλά θα προσφέρει κάτι πολύ καλύτερο: μια προοπτική. Πιο συγκεκριμένα υποστηρίζει ότι τα πολιτικά κινήματα, οι κοινωνικές πρακτικές και οι κοινωνικοί θεσμοί, θα πρέπει να «συντονιστούν» ώστε να καθορίσουν εκ νέου τη σκοποθεσία των οικονομικών συστημάτων, η οποία δεν είναι άλλη από το να προσφέρει δυνατότητες για «μια καλή ζωή» και για τη θέσμιση, όπως θα έλεγε ο Κορνήλιος Καστοριάδης, μιας «αυτόνομης κοινωνίας», η οποία επιβάλλει τους ρυθμούς των κοινωνών της, και όχι των μηχανών της! Επομένως, η λύση του προβλήματος εξαρτάται από την απάντηση μας στο ακόλουθο ερώτημα: «Θέλουμε η ζωή μας να τελειώσει πριν το καταλάβουμε σε έναν ξένο κόσμο ή να απολαύσουμε τη ζωή μας σε έναν κόσμο που ορίσαμε εμείς, που δημιουργήσαμε εμείς για εμάς;» Ιδού η απορία!

O Γιώργος Μιχαηλίδης είναι μεταπτυχιακός φοιτητής Φιλοσοφίας, μεταφραστής και υπεύθυνος της γραμματείας του ινστιτούτου φιλοσοφίας ΙWPR (Institute for World Philosophical Research)