Το σύστημα παραγωγής {LF}έγινε σύστημα καταστροφής

Οι οικολόγοι θεωρούνται συχνά βαρετοί, υπερβολικοί, απολίτικοι, ηθικολόγοι ή όχι αρκετά ριζοσπάστες. Ο Μπρουνό Λατούρ όμως είναι μια τελείως διαφορετική περίπτωση. Η θεωρία του για το «νέο κλιματικό καθεστώς», την οποία ανέπτυξε στα βιβλία του «Απέναντι στη Γαία» (αμετάφραστο στα ελληνικά) και «Πού θα προσγειωθούμε» (εκδ. ΠΟΛΙΣ), έχει επηρεάσει μια ολόκληρη γενιά διανοουμένων, καλλιτεχνών και ακτιβιστών. Ο 74χρονος «φιλόσοφος της κοινής λογικής», όπως αυτοαποκαλείται, επανέρχεται τώρα υποστηρίζοντας ότι μια «νέα οικολογική τάξη» μπορεί να κερδίσει τη μάχη των ιδεών.

Η αρχή θα έλεγε κανείς ότι είναι κάπως ανέμπνευστη: «Ενα φάντασμα στοιχειώνει την Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο: ο οικολογισμός!». Στην πραγματικότητα, είναι ένα μικρό τρολάρισμα. Γιατί σε αυτό τo βιβλίο, που θα κυκλοφορήσει στις 6 Ιανουαρίου με τίτλο «Σημείωμα για μια νέα οικολογική τάξη», ο Μπρουνό Λατούρ και ο δανός κοινωνιολόγος Νικολάι Σουλτς υποστηρίζουν ότι η σημερινή πάλη των τάξεων δεν είναι πια η ίδια μ’ εκείνη των προηγούμενων αιώνων. Εχουμε αλλάξει κόσμο, δεν κατοικούμε πλέον στην ίδια Γη. Το δόγμα που υποστήριζαν οι φιλόσοφοι από τον 17^ο ως τον 20ό αιώνα, σύμφωνα με το οποίο η απεριόριστη πρόοδος θα έφερνε ευτυχία και ευημερία, ανήκει οριστικά στο παρελθόν.

Αλλοτε, οι συγκρούσεις αφορούσαν τις παραγωγικές σχέσεις και γίνονταν ανάμεσα σε αυτούς που κατείχαν το κεφάλαιο κι εκείνους που πουλούσαν την παραγωγική τους δύναμη. Σήμερα, σημειώνουν οι δύο συγγραφείς, «το σύστημα παραγωγής έχει γίνει σύστημα καταστροφής». Κατά συνέπεια, η παραγωγή δεν αποτελεί πλέον τον μόνο μας ορίζοντα. Πρέπει να κατανείμουμε με διαφορετικό τρόπο την κλίμακα των αξιών. Πώς μπορείς να κινητοποιήσεις κάποιον όμως όταν, αντί να του λες «Εμπρός με κάθε κόστος», του λες «Οπισθεν ολοταχώς»;

Για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα, ο Λατούρ δανείζεται μια λέξη που πρωτοχρησιμοποίησε ο γερμανός κοινωνιολόγος Νόρμπερτ Ελίας (1897-1990) όταν μίλησε για την άνοδο της αστικής τάξης: υπερηφάνεια. «Η οικολογία δεν αποτελεί ένα ακόμη ζήτημα, δίπλα στα οικονομικά ή τα κοινωνικά, επιδιώκει να αγκαλιάσει ολόκληρη την ιστορία», λέει σε συνέντευξή του στη Monde. «Στην εποχή τους, οι φιλελεύθεροι και στη συνέχεια οι σοσιαλιστές δεν μιλούσαν για ένα συγκεκριμένο θέμα, αλλά για όλο τον πολιτισμό και τη γέννηση μιας άλλης κοινωνίας. Απέτυχαν όμως να μεταπηδήσουν από την παραγωγή στην κατοικησιμότητα. Πρέπει λοιπόν να πάρουμε τη σκυτάλη, διατηρώντας τις ίδιες φιλοδοξίες. Δεν χρειάζεται μετριοφροσύνη: είναι σημαντική η υπερηφάνεια στην πολιτική!».

Αυτό δεν σημαίνει ότι η οικολογική τάξη – ένα σχήμα που ομολογουμένως παραμένει ακόμη θεωρητικό – θα συνεχίσει το σχέδιο που υποτίθεται ότι θα οδηγούσε τον πλανήτη προς την παγκοσμιοποιημένη νεωτερικότητα. «Ποια είναι αυτή η χώρα της νεωτερικότητας;» αναρωτιέται ο Λατούρ. «Πού βρίσκεται; Τι καιρό κάνει εκεί; Τι τρώνε οι κάτοικοί της; Από τι ζούνε;». Ο ίδιος και οι γεωχημικοί φίλοι του προτιμούν να μιλούν για την «κριτική ζώνη», αυτό το λεπτό στρώμα μερικών χιλιομέτρων που καλύπτει την υδρόγειο και αποτελείται από ατμόσφαιρα και ωκεανούς. «Σε αυτή τη χώρα, σε αυτό το έδαφος, πρέπει να μάθουμε να ζούμε συλλογικά. Μπορεί η διαπίστωση αυτή να αποτελεί ένα ιερό σοκ, αλλά τουλάχιστον δεν ονειρευόμαστε πλέον αορίστως έναν ουτοπικό κόσμο».

Τι πιστεύει για τις κοινωνικές ανισότητες; «Θα αστειεύεστε: όλες οι λεγόμενες «κοινωνικές» ανισότητες είναι στην πραγματικότητα γεωκοινωνικές, καθώς αφορούν την κατοικία, τη διατροφή, την εκπαίδευση, την κινητικότητα, την εργασία, τις οικογενειακές σχέσεις. Μαζί με τον ορισμό των «κοινωνικών ανισοτήτων», αλλάζει ταχύτατα και ο ορισμός των ταξικών συμφερόντων. Οσο δύσκολο ήταν κάποτε να ορίσεις τους περίφημους «bobos» (μποέμ μπουρζουά), άλλο τόσο δύσκολο είναι να ορίσεις σήμερα τα «λαϊκά στρώματα». Την ίδια στιγμή αλλάζουν και οι συμμαχίες. Αρκεί να δει κανείς τις κινητοποιήσεις των Κίτρινων Γιλέκων».

Ο Μπρουνό Λατούρ δεν έχει καμιά αμφιβολία: η νέα οικολογική τάξη δεν είναι απλώς αριστερή, αλλά αριστερή στο τετράγωνο. Γιατί; «Μα επειδή ο βασικός εχθρός είναι πάντα ο ίδιος, η «οικονομικοποίηση» των σχέσεων ανάμεσα στα όντα, ανθρώπινα και μη. Η Αριστερά και η Δεξιά προσδιορίστηκαν γύρω από τα ζητήματα της παραγωγής. Υπάρχουν όμως επίσης μια Αριστερά και μια Δεξιά γύρω από τα ζητήματα της κατοικησιμότητας. Τα μέλη τους δεν είναι αναγκαστικά τα ίδια. Ούτε τα διακυβεύματα. Ας μην ξεχνάμε ότι αυτοί που μιλούν για επιστροφή στο έθνος, στο έδαφος, στη λατρεία των νεκρών, είναι συνήθως μανιώδεις υπερφιλελεύθεροι».

Τελικά ο Λατούρ και ο Σουλτς έγραψαν το μανιφέστο των οικολογικών κομμάτων; Οικολόγοι όλοι του κόσμου ενωθείτε; «Α, όχι, καθόλου. Απλώς συντάξαμε τον κατάλογο των θεμάτων προς συζήτηση. Είναι ένα σημείωμα, όχι ένα δοκίμιο, και σίγουρα όχι ένα μανιφέστο. Χρειάζεται πολλή δουλειά».

Μπρουνό Λατούρ (1947 – )

Προδοσία ή λιποταξία

Το ότι ο κομμουνισμός απέτυχε είναι αναμφίβολο. Γιατί όμως οι φιλελεύθερες ελίτ, τις οποίες ενσαρκώνει στη Γαλλία ο Εμανουέλ Μακρόν, όχι μόνο απέτυχαν, αλλά και πρόδωσαν; «Για τον ίδιο λόγο που δεν υπήρξαν καμιά στιγμή ικανές να αναθεωρήσουν την ουτοπία ενός εκσυγχρονισμένου κόσμου», απαντά στη Monde ο ομότιμος καθηγητής στο médialab και στη Σχολή πολιτικών τεχνών της Science Po. «Επικαλούνται ακόμη τον θεό της Προόδου. Το ότι δεν μπόρεσαν σε όλη τη διάρκεια του 20ου αιώνα, αλλά κυρίως μετά τη δεκαετία του 1980, να κατανοήσουν τη σημασία του άνθρακα, του πετρελαίου και του φυσικού αερίου στον ορισμό της οικονομίας είναι ένα είδος προδοσίας ή, αν προτιμάτε, λιποταξίας. Είχαν υποσχεθεί στις άλλες τάξεις την επ’ αόριστον ανάπτυξη. Και δεν τους είπαν ποτέ καθαρά, “ξέρετε, δεν θα εκσυγχρονιστούμε άλλο”. Δικαίως λοιπόν εκείνες αισθάνονται προδομένες».