Πόσο ανεξάρτητη είναι;

Οι μεγάλες θύελλες (π.χ. οικονομική κρίση, πανδημία) που συντάραξαν και συνεχίζουν να συνταράσσουν τις δυτικές κοινωνίες μετά την είσοδό τους στον 21ο αιώνα, δεν άφησαν ανεπηρέαστους τους θεμελιώδεις θεσμούς τους και έθεσαν και πάλι επί τάπητος ερωτήματα που μέχρι πρόσφατα έμοιαζαν απαντημένα. Και η Δικαιοσύνη, ως θεμελιώδης θεσμός, δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση. Ερωτήματα σχετικά με ζητήματα όπως η έννοια της διάκρισης των εξουσιών, ή η ανεξαρτησία των δικαστών μπαίνουν ξανά στο τραπέζι του δημόσιου διαλόγου και τίθενται υπό έλεγχο κάτω από το φως των νέων δεδομένων. Και επειδή η εποχή μας είναι εξόχως πρακτική, θα πρέπει να επισημανθεί ότι το περιεχόμενο που θα δοθεί στις έννοιες αυτές θα επηρεάσει τη δημοκρατία μας, την κοινωνία μας και τη ζωή καθενός από εμάς σε μεγάλο βαθμό. Ομοίως και το ζήτημα της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, που παραμένει πάντα επίκαιρο καθώς δεν είναι έννοια θεωρητική, αλλά ουσιαστική και άμεσα συνδεδεμένη με τη λειτουργία του κράτους δικαίου και την προστασία των δικαιωμάτων των πολιτών.

ΘΕΜΕΛΙΟ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ. Η ύπαρξη δικαστών με δυνατότητα να ενεργούν και να αποφασίζουν κόντρα στη βούληση της εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας αποτελεί ένα από τα θεμέλια της Δημοκρατίας και όρο «εκ των ων ουκ άνευ» για τον σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Η αναγνώριση της ανάγκης για την ύπαρξη δικαστηρίων αποτελούμενων από δικαστές ανεξάρτητους και αμερόληπτους οδήγησε στην πρόβλεψη σε όλα τα φιλελεύθερα συντάγματα, και βέβαια και στο δικό μας, εγγυήσεων για τη δικαστική ανεξαρτησία. Πράγματι, μετά τη θέσπιση του Συντάγματος του 1975, το πλέγμα των σχετικών διατάξεών του μοιάζει να έχει εξασφαλίσει σε ικανοποιητικό βαθμό την αναγκαία λειτουργική και προσωπική ανεξαρτησία των δικαστικών λειτουργών. «Πάγιες» θεσμικές πτυχές της προάσπισης της δικαστικής ανεξαρτησίας αποτελούν ζητήματα όπως η επιλογή της «φυσικής» της ηγεσίας από την εκτελεστική εξουσία και οι αποδοχές των εν ενεργεία και συνταξιούχων δικαστικών λειτουργών. Το ζήτημα της επιλογής προέδρων και αντιπροέδρων των Ανωτάτων Δικαστηρίων από το εκάστοτε Υπουργικό Συμβούλιο, όπως ρητά κατοχυρώνεται από την παράγραφο 5 του άρθρου 90 του Συντάγματος, αποτελεί σημαντική πτυχή της έννοιας της δικαστικής ανεξαρτησίας, αφού σε αυτό ακριβώς το σημείο διασταυρώνονται συνταγματικά η δικαστική με την εκτελεστική εξουσία, με τις επιλογές της τελευταίας να μην επικροτούνται πάντα από τους συλλειτουργούς της Δικαιοσύνης (δικαστές και δικηγόρους) και τους εργαζομένους σε αυτήν.

Ωστόσο, η σχετική συζήτηση έχει και πάλι ανοίξει, αφού το πρόβλημα της ανεπηρέαστης κρίσης των δικαστών μοιάζει να αποκτά και νέες παραμέτρους. Ο σεβασμός στη λειτουργική ανεξαρτησία του δικαστή γίνεται δεκτό ότι περιλαμβάνει και την υποχρέωση δημόσιων ή κυβερνητικών αξιωματούχων να απέχουν από δημόσιες δηλώσεις που αφορούν εκκρεμείς δίκες και μπορούν να ερμηνευθούν ως προσπάθεια επηρεασμού για την έκβαση προς τη μία ή την άλλη πλευρά μίας δικαστικής υπόθεσης. Εν τούτοις, πολλές φορές αποφάσεις ή κρίσεις δικαστικών και εισαγγελικών Αρχών έχουν τεθεί υπό δημόσια αμφισβήτηση από φορείς άλλων εξουσιών, κυρίως όταν αυτές αφορούν υποθέσεις οι οποίες έχουν πολιτικό ή δημοσιονομικό αντίκτυπο.

ΟΙ ΘΕΣΜΙΚΕΣ ΕΚΤΡΟΠΕΣ. Σοβαρότερη όμως απειλή για τη λειτουργική ανεξαρτησία των δικαστών αποτελούν οι, δυστυχώς όχι σπάνιες, προσπάθειες εκ μέρους της εκτελεστικής εξουσίας να εργαλειοποιήσει τη Δικαιοσύνη. Τέτοιες προσπάθειες, ωστόσο, προκαλούν (συνήθως) έντονες αναταράξεις στο εσωτερικό της Δικαιοσύνης, που οδηγούν και στην ουσιαστική ματαίωση του σκοπού τους. Οι αναταράξεις αυτές και η αντίδραση των μεμονωμένων δικαστών και των ενώσεών τους αποτελούν δείγματα υγείας του θεσμού και το πιο σοβαρό «αντικίνητρο» για τέτοιες απόπειρες θεσμικών εκτροπών. Δεν είναι τυχαίο ότι στη διάρκεια των τακτικών γενικών συνελεύσεων των δικαστικών ενώσεων, στις δημόσιες τοποθετήσεις των ομιλητών, «αφιερώνεται» ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο για τον σεβασμό στην ανεξαρτησία των δικαστικών λειτουργών, γεγονός που από μόνο του αποτυπώνει την αίσθηση ότι ο δρόμος από τη συνταγματική κατοχύρωση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης μέχρι την καθημερινή εφαρμογή της φαίνεται – τουλάχιστον κάποιες φορές – να είναι μεγάλος.

Το διακύβευμα, πάντως, της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, έχει (και) ευρωπαϊκή διάσταση. Τόσο το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ενωσης όσο και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου με σωρεία αποφάσεών τους έχουν στηλιτεύσει τις παρεμβάσεις αυτές της εκτελεστικής και της νομοθετικής εξουσίας στο έργο της δικαστικής εξουσίας στην Πολωνία.

«ΤΑ ΝΕΑ» ανοίγουν από σήμερα διάλογο για το πάντα επίκαιρο αυτό θέμα της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, φιλοξενώντας μία σειρά από άρθρα-παρεμβάσεις εκπροσώπων δικαστικών ενώσεων, της πανεπιστημιακής κοινότητας και του νομικού κόσμου.