Μολιέρος: τα μείζονα έργα

Οπως ο Σαίξπηρ, έτσι και ο Μολιέρος ήταν θεατρίνος και όχι λόγιος του γραφείου, χωρίς να σημαίνει τίποτα αυτή η ιδιότητα, αφού το τάλαντο, όταν είναι γνήσιο, γεννά αριστουργήματα. Αλλά η συγγραφή, όταν γίνεται μέσα σε συνθήκες συχνά δύσκολες – μετακινήσεις, άθλιες συνθήκες σε επαρχιακά καφενεία και ξενοδοχεία, ο δεδομένος θίασος και τα δύσκολα οικονομικά -, τα έργα των θεατρίνων του παλιού καιρού είναι αξιοθαύμαστα, ακριβώς διότι γράφτηκαν κάτω από αυτές τις δυσμενείς συνθήκες.

Το 1979, επ’ ευκαιρία της παράστασης στο Εθνικό Θέατρο με τον «Αρχοντοχωριάτη», σε σκηνοθεσία Γιώργου Θεοδοσιάδη, έγραφα στην κριτική μου: «Είναι περίεργο πως, ακόμη και σύγχρονοι θεατρολόγοι, θεωρούν τον “Αρχοντοχωριάτη” του Μολιέρου έλασσον έργο. Ο χαρακτηρισμός του ως κωμωδίας – μπαλέτου φαίνεται να λειτουργεί ως στερητικός για τη θεατρική του γνησιότητα. Ισως αυτή η συνταγή για την εποχή που γράφτηκε το έργο (1670), εποχή που έχει την τάση να χωρίζει τα είδη, να θεωρήθηκε νόθα. Στην εποχή μας, όμως, που το μεικτό είδος δεν είναι αμήχανος συγκερασμός αλλά συνειδητή αποκατάσταση της χαμένης ενότητας της μιμητικής τέχνης, έργα σαν τον “Αρχοντοχωριάτη” είναι, για τη θεατρική παράδοση, προδρομικά και προφητικά. Πέρα από τους περιστατικούς λόγους που οδήγησαν τον Μολιέρο και τον συνθέτη Λουλί να σκαρώσουν μια κωμωδία με πολλή μουσική και χορό, σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο χειρίστηκαν τα μέσα τους και η ισορροπία που επιτεύχθηκε από τον συνδυασμό τριών διαφορετικών κωδίκων καλλιτεχνικής έκφρασης. “Ο αρχοντοχωριάτης” είναι η διαδικασία μιας ένταξης, μια μυητική τελετουργία. Ο Μολιέρος προσφέρει το υλικό, το περιεχόμενο, και ο Λουλί τη φόρμα, τους κώδικες, το τελετουργικό. Ενας πλούσιος αστός επιζητεί να ενταχθεί σε μιαν άλλη τάξη, αυτή είναι η απλή και ιδιοφυής ιδέα του Μολιέρου. Αυτό σημαίνει πως πρέπει να απαρνηθεί, να απορρίψει τους κοινωνικούς του κώδικες και να μυηθεί στα μυστικά και στους κώδικες της άλλης τάξης. Πρέπει, για να εισχωρήσει, να περάσει από μια σειρά διαδικασιών, να υποστεί μια ταπείνωση. Κάθε ένταξη είναι μια απόσβεση, ένας διασυρμός, εν τέλει μια αλλοτρίωση. Ο μυούμενος πρέπει να μάθει μιαν άλλη γλώσσα, και σήμερα πια ξέρουμε πως μια άλλη γλώσσα είναι μια άλλη σκέψη, δηλαδή μια άλλη ηθική. Ο κ. Ζουρντέν του Μολιέρου υποχρεώνεται να δοκιμαστεί και να δοκιμάσει τα στάδια της μύησής του. Αυτά τα στάδια χρειάστηκε να προσφέρει στον Μολιέρο ο Λουλί. Ο μουσικός και ο χορευτικός κώδικας είναι αισθητικές αποκρυσταλλώσεις ενός κοινωνικού τελετουργικού. Είναι το ύφος ενός κοινωνικού ήθους. Είναι οι ανθρώπινες σχέσεις τυποποιημένες στους κανόνες της τέχνης, αφού η τέχνη είναι η συμβολική μιας ορισμένης συμπεριφοράς. Ο κ. Ζουρντέν πρέπει να μάθει να ντύνεται, να τραγουδά, να χορεύει, να τρώει, να μάχεται, να συναλλάσσεται, να ερωτεύεται και, κυρίως, να μιλά με βάση ένα κωδικό σύνταγμα επιφανειακής δομής. […] Τριακόσια χρόνια πριν από τη μετασχηματιστική γλωσσολογία ο Μολιέρος, μετασχηματίζοντας μια πρόταση συνεχώς ως προς τη δομή επιφανείας, διαπιστώνει πως η απλούστερη σύνταξη είναι η αποτελεσματικότερη, σχεδόν ταυτόσημη με τη βαθιά δομή (μάθημα φιλοσοφίας). Στον “Αρχοντοχωριάτη” ο Μολιέρος από τη μια περιγράφει την “επιθυμία” για αλλοτρίωση και από την άλλη ερμηνεύει το αλλοτριωτικό σύστημα ως άλλοθι μιας τάξης που βρίσκεται σε αδιέξοδο, αφού κανένας από τους φορείς της δεν πιστεύει σ’ αυτό. Ολοι το χρησιμοποιούν. Η περίφημη τουρκική γιορτή ίσως είναι μια απάτη που στήθηκε εις βάρος του κ. Ζουρντέν, αλλά ο κ. Ζουρντέν επιζητεί την ένταξη και αποδέχεται κάθε τελετουργικό που θα του την εξασφαλίσει. Εκείνοι, όμως, που τον παγιδεύουν, γελοιοποιώντας ένα τελετουργικό ένταξης, το τουρκικό, ή ένα τελετουργικό σαν το τουρκικό, γελοιοποιούν κάθε τελετουργικό. Από αυτή την άποψη ο Μολιέρος πάει πιο μακριά από τον Μότσαρτ του “Μαγεμένου αυλού” και τον Μπρεχτ του “Αντρας για άντρας” και της σκηνής του καρδινάλιου Μπαρμπερίνι στον “Βίο του Γαλιλαίου”. Και οι δύο, από άλλη σκοπιά, μυθοποιούν το σύστημα. Ο Μολιέρος το τινάζει στον αέρα. Γιατί δεν είναι μόνο ο κ. Ζουρντέν γελοίος που θέλει να εισχωρήσει σε μια τάξη στην οποία δεν ανήκει, γελοίο είναι και το σύστημα στο οποίο θέλει να ενταχθεί. Ο Μολιέρος δεν μελετά έναν χαρακτήρα. Κοινωνιολογεί πάνω σε μια πάγια ανθρώπινη κατάσταση. “Ο αρχοντοχωριάτης” είναι πολύ κοντά στις “Νεφέλες” του Αριστοφάνη. Ο Στρεψιάδης είναι πολύ κοντύτερα στον κ. Ζουρντέν από όσο φανταζόμαστε».

«Ο μισάνθρωπος» είναι ένα έργο που εύκολα μπορεί να οδηγήσει μια σκηνοθετική αντίληψη σε λανθασμένη ερμηνεία. Επειδή έχει κοινωνικό υπόβαθρο απόμακρο από τη σύγχρονή μας ζωή, υπάρχει η παγίδα να θεωρηθεί ως ένα τραγικό πρόσωπο, ενώ είναι μια κωμικότατη φιγούρα μέσα σε ένα τραγελαφικό κοινωνικό πλαίσιο. Σημείωνα το 1996 για την παράσταση του Λευτέρη Βογιατζή: «Ο Μολιέρος ανατέμνει την κοινωνία τού καιρού του και αναζητεί θεραπεία των κοινωνικών νόσων που μαστίζουν την εποχή του. Αναλύει κοινωνικούς χαρακτήρες, δηλαδή άτομα που το ήθος τους εκτρέφεται από τις συνθήκες, τις εκπροσωπεί ή τις εκμεταλλεύεται. Ολοι οι ήρωες του Μολιέρου είναι παθολογικά άτομα, κοινωνικώς ασθενούντα. Κινούμενα εκτός ορίων (και ως τέτοια είναι αντικείμενα υποδειγματικής μελέτης), παράγουν τον γέλωτα. Ο ατελής αλλά μοναδικός αριστοτελικός ορισμός της κωμωδίας ως μιμήσεως πράξεως φαύλης είναι απαρασάλευτη βάση στη μολιερική κωμωδιογραφία. Η κοινωνία που περιγράφει ο Μολιέρος στον “Μισάνθρωπο” είναι φαύλη, υποκριτική, επιτηδευμένη, πλαστή, ύπουλη, κακουργηματική, σαχλεπίσαχλη, σαθρή, σαπρή. […] Ο Αλσέστ είναι κωμικό πρόσωπο, ασφαλώς δεν είναι γελοίο. Είναι σοβαρά άρρωστος, γιατί δεν έχει ως μέτρο τον άνθρωπο, μετρώντας πάντα τα χρήματα. Είναι σοβαρά άρρωστος, γιατί είναι γεμάτος μίσος, χωρίς εξαίρεση. Επειδή ο Μολιέρος υποπτεύθηκε πως ένας απόλυτα αρνητικός τύπος θα ήταν για την κωμωδία καταστροφή, τον έκανε τρωτό στον έρωτα. Και ως ερωτευμένος με πρόσωπο που συγκεντρώνει καθετί από τα αρνητικά που μισεί, γίνεται γελοίος. Ως ψυχολογικός τύπος (ο Μολιέρος ήξερε καλά την αριστοτελική θεωρία των χυμών) ο Αλσέστ είναι μελαγχολικός, όπως και ο Ιάκωβος στο “Οπως αγαπάτε” του Σαίξπηρ, δηλαδή παράγει υπερβολική δόση μελαίνης χολής. Η εξέγερση του Αλσέστ είναι κάμωμα, ένα σκέρτσο, μια ιδιοτροπία, χωρίς αυτό να σημαίνει πως οι αιτίες που την προκαλούν είναι ανύπαρκτες. Για να αναχθούμε στην κλασική θεατρική τυπολογία, ο Αλσέστ είναι Αλαζών. Γι’ αυτό είναι κωμικός τύπος».

«ΤΑΡΤΟΥΦΟΣ». Το 1978 ο Σπύρος Ευαγγελάτος σκηνοθέτησε τον «Ταρτούφο», σε ιδιοφυή μετάφραση του Παύλου Μάτεσι. Με τον τίτλο «Παράσιτος και ξενιστής» έγραφα στο «Βήμα»: «Ο Μολιέρος, παίρνοντας ως πυρήνα του έργου του τον υποκριτή, δεν έβλεπε σ’ αυτόν απλά και μόνο ένα τυπικό κοινωνικό προσωπείο. Εβλεπε ένα προϊόν μιας κοινωνικής δομής. Είναι σίγουρο πως ο “Ταρτούφος” παραπέμπει στην αίρεση των γιανσενιστών που υπήρξε το μεγάλο πρόβλημα της εποχής του Μολιέρου. Προσπαθεί να γεφυρώσει τον Μεσαίωνα με την Αναγέννηση και να τον υπερβεί. Στην πραγματικότητα ο γιανσενισμός συνδύασε έναν αναρχισμό στο επίπεδο της κρατικής εξουσίας με μια δογματική παραδοχή της αυθεντίας στο επίπεδο της θεολογίας. Αυτός ο ιδιότυπος συγκρητισμός γοήτεψε μια μεγάλη μερίδα ευρέος φάσματος […] γιατί από τη μια θαμπώνεται από τον ριζοσπαστισμό που η ιδεολογία εκπέμπει προς τα έξω και από την άλλη στεγάζεται στον δογματισμό της, μια και η μερίδα αυτή την έννοια της αλλαγής την αντιλαμβάνεται ως μεταστέγαση από το ένα δόγμα στο άλλο. Ο Ταρτούφος είναι ένα τέτοιο προϊόν, ένας παράσιτος που σιτίζεται στη ράχη ενός ξενιστή, όπου παρεπιδημώντας εγκαθιδρύει την αποικία του. Αντλεί κύρος από ένα δόγμα και εν ονόματί του λεηλατεί τις συνειδήσεις που διψούν για μια πίστη, για ένα αποκούμπι. Ο Οργκόν δεν είναι απλά και μόνον εύπιστος, είναι ο μετέωρος, ο ανυπόστατος και ο προσφερόμενος για να φιλοξενήσει τον παράσιτο, να αντλήσει κύρος από την ύπαρξη του παράσιτου και να δικαιωθεί μέσα από την εύνοιά του. Αν η ιδεολογία είναι η ψευδαίσθηση, τότε ο Ταρτούφος προσφέρει στο άδειο κεφάλι του Οργκόν ένα μεγαλοπρεπές ιδεολογικά καπέλο. Ο Ταρτούφος είναι το κεντρικό πρόσωπο του έργου, αλλά ο ταρτουφισμός δεν ευδοκιμεί χωρίς τους Οργκόν. […] Το φινάλε του έργου είναι αποκαλυπτικό, όταν κανείς ξεπεράσει τη σκηνική πονηριά του Μολιέρου. Ο Οργκόν αγκιστρώθηκε πάνω στον Ταρτούφο, γιατί φοβόταν την εξουσία του βασιλιά, έχοντας κάποτε παρανομήσει. Μετά την αποκάλυψη ο βασιλιάς συγχωρεί τον παραβάτη και τιμωρεί τον Ταρτούφο που τόλμησε να αντιποιηθεί την αρχή. Ο Οργκόν θα σπεύσει να ενταχθεί στη νέα σιγουριά που του προσφέρει η βασιλική εύνοια. Αν ο Ταρτούφος είναι το αντικείμενο της κωμωδίας, ο Οργκόν δίνει τα στοιχεία για να βρούμε στο βάθος τού έργου το τραγικό ρίγος. Είναι ο πάντα ευκολοπίστευτος και πάντα προδομένος».

Αλλα μείζονα έργα του Μολιέρου είναι ο «Δον Ζουάν», «Ο κατά φαντασίαν ασθενής», «Ο φιλάργυρος», που ο δαιμόνιος θεατρίνος συγγραφέας, ακουμπώντας πάνω σε έργα που προϋπήρξαν και σε μια εποχή στην οποία δεν υπήρχε πνευματική ιδιοκτησία, τα διασκεύασε και τα μπόλιασε με τη θεατρική, ιδιοφυή του ιδιοσυγκρασία. Εξάλλου, ως γνωστόν, πέθανε παίζοντας άρρωστος τον «Κατά φαντασίαν ασθενή»!