«Ω έλατο» χωρίς… τύψεις

Καθ’όλη τη διάρκεια της χρονιάς λατρεύουμε τα δέντρα – θαυμάζουμε τα υπεραιωνόβια, υποσχόμαστε να φυτέψουμε περισσότερα, κλαίμε για τις δασικές πυρκαγιές και τον απογυμνωμένο Αμαζόνιο. Οταν έρχεται όμως ο Δεκέμβριος, πώς δείχνουμε την ευγνωμοσύνη μας; Θυσιάζοντας ένα έλατο.  Είναι άραγε μια πράξη βαρβαρότητας κατά της φύσης η κοπή ενός ελάτου, μόνο και μόνο για να περάσει τον τελευταίο ένα-ενάμιση μήνα της ζωής του ως χριστουγεννιάτικο δέντρο; Χαλαρώστε – λέει στους «Financial Times» ο Πίτερ Ουόλενμπεν, συγγραφέας του βιβλίου «Η μυστική ζωή των δέντρων»: στην εποχή μας, δεν διαφέρει και πολύ από τη συλλογή βλαστών με σκοπό την πώληση και την κατανάλωσή τους.

Γυρίζοντας τον χρόνο πίσω, τα πρώτα χριστουγεννιάτικα δέντρα τα συναντάμε τον 15ο αιώνα στην Εσθονία και τον 16ο αιώνα στη Γερμανία. Εξαρχής υπήρχαν ωστόσο αντιδράσεις. Το 1554, το Φράιμπουργκ απαγόρευσε την κοπή δέντρων για τα Χριστούγεννα. Το Στρασβούργο είχε ήδη απαγορεύσει την κοπή κλαδιών από πεύκα για την Πρωτοχρονιά. Στην Αλσατία επιβλήθηκε όριο: κάθε πολίτης μπορούσε να κόψει μόνο «ένα κλαδί με μήκος όσο οκτώ υποδήματα».

Η ιδέα του χριστουγεννιάτικου δέντρου, ωστόσο, επέμεινε και σταδιακά, από τον 18ο αιώνα και μετά, το έθιμο εξαπλώθηκε σε όλες τις χώρες της Ευρώπης, καθώς και στην Αμερική – στην Ελλάδα το έφεραν οι Βαυαροί, χριστουγεννιάτικο δέντρο στολίστηκε για πρώτη φορά στα ανάκτορα του βασιλιά Οθωνα.

Οι εποχές έχουν βέβαια αλλάξει και παρότι σε κάποιες περιοχές του κόσμου υπάρχει ακόμα η παράδοση της κοπής ενός δέντρου από κάποιο εθνικό δάσος, τα περισσότερα χριστουγεννιάτικα δέντρα είναι πλέον καλλιεργημένα – στη χώρα μας, εδώ και χρόνια, ένα 75% των δέντρων που κυκλοφορούν στην αγορά προέρχονται από τους ελατοπαραγωγούς του Ταξιάρχη Χαλκιδικής. Η καλλιέργειά τους είναι, ακριβώς, ο λόγος για τον οποίο δεν θεωρεί ο Ουόλενμπεν την κοπή τους ως πράξη εναντίον της φύσης: «Θα μπορούσε να τα δει κανείς ως ένα είδος λαχανικού που μπορεί να καταναλωθεί χωρίς ένοχη συνείδηση».

Παρ’ όλα αυτά, σε μια περίοδο αυξημένης ευαισθητοποίησης απέναντι στο περιβάλλον, κάποιοι δυσκολεύονται να αποδεχθούν την ιδιαίτερα σύντομη ζωή ενός φυσικού χριστουγεννιάτικου δέντρου. Εξού και η ανάπτυξη, στο εξωτερικό, της «ενοικίασης δέντρων» – τα οποία επιστρέφονται κατόπιν στη φύση. Η Μόνικα Χάντσον, για παράδειγμα, από το Καρμέλ της Καλιφόρνιας, έχει στήσει μια επιχείρηση Νοικιάστε ένα Ζωντανό Χριστουγεννιάτικο Δέντρο από το 2009. «Οι πελάτες μου ευχαρίστως θα κρατούσαν το δέντρο» λέει, «είναι όμως δύσκολο όταν ζεις σε διαμέρισμα ή δεν έχει μεγάλο κήπο».

Κάτι αντίστοιχο κάνει από το 2017, λίγο έξω από το Στράουντ της Δυτικής Αγγλίας, ο Τομ Βίαρ. Η διαδικασία είναι απλή: «Επιλέγεις το δέντρο που θέλεις, αγαπάς το δέντρο, του δίνεις ένα όνομα, ό,τι θέλεις». Ερχεται σε γλάστρα, με οδηγίες ποτίσματος και ελπίδες για το καλύτερο. «Κατόπιν το φέρνεις πίσω κι εμείς προτείνουμε μια επανενοικίαση του ίδιου δέντρου την επόμενη χρονιά». Μεταξύ Ιανουαρίου και Νοεμβρίου, το δέντρο επιστρέφεται σε έναν τόπο καλλιέργειας, κάπου 15 χιλιόμετρα μακριά, ώστε να μεγαλώσει λίγο ακόμα – μέχρι την επόμενη χρονιά. Ο Βίαρ έχει ήδη παραγγελίες για το 2022.

Είναι όμως πράγματι τα νοικιασμένα δέντρα καλύτερα για το περιβάλλον; Εξαρτάται από την απόσταση που πρέπει να διανύσει το φορτηγό ή το αυτοκίνητο που θα τα μεταφέρει. Ο Βίαρ δέχθηκε μια μέρα μια κλήση από το Εδιμβούργο, 563 χιλιόμετρα μακριά – είπε «όχι».

Μία άλλη εναλλακτική είναι το ψεύτικο δέντρο, ένα κοκτέιλ από πλαστικό και μέταλλο – το Carbon Trust λέει πως δεν είναι τόσο κακό, αρκεί να το κρατήσει κανείς για τουλάχιστον επτά και ιδανικά για 20 χρόνια. Το αποτύπωμα άνθρακα ενός ψεύτικου δέντρου είναι κατά μέσο όρο 40 κιλά, περίπου δεκαπλάσιο από εκείνο ενός φυσικού. Επιστρέφοντας λοιπόν σε αυτό το τελευταίο, το ιδανικό του τέλος μετά τον Ιανουάριο είναι η ανακύκλωσή του, η μετατροπή του σε πέλετ, φυτόχωμα κ.λπ. – αρκετοί δήμοι στην Ελλάδα έχουν ξεκινήσει τα τελευταία χρόνια σχετικές πρωτοβουλίες. Εναλλακτικά, υπάρχει το βιβλίο «How to Eat your Christmas Tree», «Πώς να φάτε το Χριστουγεννιάτικο Δέντρο σας», της κυπριακής καταγωγής Julia Georgallis, γεμάτο συνταγές για αλμυρά και γλυκά πιάτα, καθώς και για κοκτέιλ ή αρωματικά σιρόπια.