«Οποιος κι αν εκλεγεί αρχηγός, από Δευτέρα θα έχει πολύ βάρος στους ώμους»

Ποιος το περίμενε, αλήθεια, ότι τον Δεκέμβρη του 2021 το ερώτημα του ενός εκατομμυρίου στην Ελλάδα θα ήταν το κατά πόσο μπορεί το ΠΑΣΟΚ να ξαναγεννηθεί από τις στάχτες του και να παίξει ξανά πρωταγωνιστικό ρόλο στην πολιτική ζωή του τόπου. Και ποιος θα ήταν πιο κατάλληλος για να το απαντήσει από τον πρώην κυβερνητικό εκπρόσωπο και στενό συνεργάτη του Ανδρέα Παπανδρέου, τον Τηλέμαχο Χυτήρη. Λίγα μόνο μέτρα από τα ιστορικά γραφεία του Κινήματος στη Χαριλάου Τρικούπη, σε ένα τραπέζι της φιλόξενης Τράτας στη Θεμιστοκλέους, και προτού… προσγειωθούν μπροστά μας τα θαλασσινά – προσθέτοντας ένα σημείο στίξης σε ένα παλιό σύνθημα του ΠΑΣΟΚ -, ο ποιητής από την Κέρκυρα με σπουδές στη Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας, που για 10 χρόνια ήταν η φωνή του ιδρυτή του Κινήματος, τίθεται ενώπιον του πρώτου ερωτήματος της συζήτησής μας: «Κύριε Χυτήρη, ο λαός θέλει, το ΠΑΣΟΚ μπορεί;». «Ασφαλώς και υπάρχει πιθανότητα να ξαναπρωταγωνιστήσει το ΠΑΣΟΚ», απαντά. «Και παρότι η εποχή μας είναι δύσκολη, καθώς τα διεθνή οικονομικά συμφέροντα καθορίζουν τις τύχες του κόσμου, υπάρχει ζωντανή μέσα στο κύτταρο του Ελληνα η στάση ότι ο χώρος της Κεντροαριστεράς είναι δημοκρατικός, εξισορροπητικός, εθνικός και προσέχει περισσότερο τον κόσμο. Αυτό το ξανασκέφτονται τώρα, έπειτα από αναμπουμπούλες και παρεξηγήσεις, και λένε “κακά τα ψέματα, παιδιά, εδώ είναι το σπίτι μας”. Νομίζω, ο λαός ένιωσε τότε ότι η περίοδος που του έδωσαν σημασία ήταν επί ΠΑΣΟΚ. Γι’ αυτό ήταν και τέτοια η συμμετοχή την Κυριακή».

Και καθώς στην πορεία προς τον β’ γύρο των εσωκομματικών εκλογών για την ανάδειξη νέας ηγεσίας στο ΚΙΝΑΛ τα αίματα άναψαν, θυμίζοντας την πάγια τακτική στο ΠΑΣΟΚ να λύνονται οι διαφορές δημοσίως, ο Τηλέμαχος Χυτήρης δίνει τη δική του εξήγηση. «Είναι θέμα νοοτροπίας. Η Νέα Δημοκρατία και η Δεξιά στη χώρα ήταν ποτισμένες με την αρχή “η Ελλάδα είναι δικιά μας”. Εμείς είχαμε ουσιαστική αναφορά στον λαό. Οι δεξιές κυβερνήσεις στηρίζονταν στα οικονομικά συμφέροντα ή στον ξένο παράγοντα. Ο Ανδρέας, στηριζόμενος στον ελληνικό λαό, είχε ελεύθερα τα χέρια του. Και όταν τον πίεζαν οι ξένοι να κάνει πράγματα που δεν ήθελε, τους έλεγε θα παραιτηθώ, θα σας καταγγείλω και θα κάνω εκλογές. Ηταν το όπλο του ο λαός, όπως πρέπει να είναι σε μια πραγματική δημοκρατία».

Εχοντας διατελέσει κυβερνητικός εκπρόσωπος σε μια εποχή που επιβίωνε ακόμα μια απόσταση σεβασμού μεταξύ πολιτικών και κοινωνίας, ο ίδιος εκτελούσε χρέη μεσάζοντα διανύοντας καθημερινά αυτά τα χιλιόμετρα, με πυξίδα την ευγένεια και την ψυχραιμία. «Ηταν η μέθοδός μου», παραδέχεται, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλα ήταν πάντα ρόδινα. «Είχα να χειριστώ μια περίοδο που ο Ανδρέας Παπανδρέου σερνόταν σε δικαστήρια και τις δίκες έδειχνε η τηλεόραση. Επικρατούσε μια γελοιότης και μια ανθρωποφαγία. Γύριζα σπίτι κι έτρεμα να ακούσω τον τηλεφωνητή διότι έπαιρναν διάφοροι και με έβριζαν. Με έλεγαν κλέφτη, ψεύτη, υπήρχε ένας πολιτικός κανιβαλισμός, κι όλα αυτά διότι ο Παπανδρέου πέτυχε ως πολιτικός και διότι αγαπήθηκε από τον κόσμο. Κι όποιος ήταν δίπλα του ήταν στόχος. Ακόμα υπάρχει αυτό, δεν θέλουν ποτέ να ξαναπαρουσιαστεί Ανδρέας Παπανδρέου διότι αυτό του ξέφυγε του συστήματος. Γι’ αυτό τον βρίζουν ακόμα και πεθαμένο».

Δύο συγκυρίες ήταν οι πιο δύσκολες στον χειρισμό τους στην πολιτική του διαδρομή. Και οι δύο είχαν να κάνουν με την υγεία του Ανδρέα Παπανδρέου, η πρώτη το 1988 στο Λονδίνο, όταν τον κάλεσε να τον εκπροσωπήσει όσο εκείνος θα βρισκόταν στα χέρια των γιατρών στο Χέρφιλντ, και η δεύτερη όταν βρισκόταν σε κώμα στο Ωνάσειο. «Οταν ήμασταν στο Λονδίνο, γνώρισα τη σκληρότητα της πολιτικής. Μερικοί ήθελαν να πεθάνει ο Ανδρέας και το εξεδήλωναν. Η αίσθηση της εποχής ήταν ο θάνατός σου, η ζωή μου. Ο θάνατος του Ανδρέα, η ζωή των άλλων. Κι έπειτα όταν ήμουν υπουργός Τύπου και ο Παπανδρέου ήταν σε κώμα στο Ωνάσειο. Εκεί κάποιες μέρες παιζόντουσαν όλα κι έπρεπε να είμαστε συνταγματικώς εντάξει. Ενα μεσημέρι στο μπρίφινγκ, ένας δημοσιογράφος μου λέει “κύριε υπουργέ, στην κοινοβουλευτική ομάδα του ΠΑΣΟΚ σκέφτονται να εκλέξουν καινούργιο πρωθυπουργό διότι ο πρωθυπουργός είναι σε κώμα, ποια η στάση σας απέναντι στο ενδεχόμενο αυτό;”. Λέω “αυτό δεν μπορεί να γίνει διότι θα ήταν κοινοβουλευτικό πραξικόπημα, ο πρωθυπουργός, σύμφωνα με το Σύνταγμα, πρέπει να παραιτηθεί ή πρέπει να πεθάνει”. Ολα τα πυρά έπεσαν πάνω μου, και κακώς, διότι μόλις ανένηψε ο Παπανδρέου και του είπαμε ποια είναι η κατάσταση, κατάλαβε και μας είπε “εντάξει, ελάτε το απόγευμα να παραιτηθώ”, πράγμα που έγινε».

«Του έκλεισα τα μάτια»

«Και οι θεοί πεθαίνουν» γράφει σε ένα ποίημά του ο Τηλέμαχος Χυτήρης και η μοίρα τα έφερε έτσι που ακόμα και την ύστατη στιγμή του θανάτου του Ανδρέα – που λατρεύτηκε από τον κόσμο σαν θεός – εκείνος βρέθηκε κοντά του. «Πέθανε στο σπίτι του και εκείνο το βράδυ ήμουν παρών. Εγώ κι ο Νίκος Αθανασάκης βρεθήκαμε εκεί για μια συνεργασία που τελικώς δεν έγινε. Πριν φύγουμε έπαθε μια κρίση και πέθανε. Ηταν μια ειδική στιγμή που δεν ξεχνιέται. Εμεινα εκεί όλο το βράδυ μέχρι που του έκλεισα και τα μάτια, που λέμε. Κι ενώ ανεμένετο, όταν συμβαίνει το γεγονός αυτό, παθαίνεις ένα σοκ. Κυρίως όταν με τον άνθρωπο αυτό είσαι συνδεδεμένος και φιλικά». Κι ενώ μιλά, ακόμα διακρίνεις στα μάτια του τον πόνο για την απώλεια του πολιτικού άνδρα και στενού του φίλου.

«Η συνεργασία μαζί του ξεπερνούσε τη λεγόμενη πολιτική σχέση. Τολμώ να πω ότι ήταν μια σχέση αλληλοεκτίμησης και εμπιστοσύνης σε σημείο που μπορούσαμε να μιλάμε για οτιδήποτε και είχα και το ελεύθερο να κάνω κριτική. Και ενώ όλοι μου έλεγαν “είσαι κοντά στο τζάκι και θα καείς”, όχι μόνο δεν κάηκα, αλλά όσες φορές πήγα να καώ ή να με κάψουν, αυτός έβγαζε τις φτερούγες της προστασίας του». Ηταν τέτοια η σχέση τους που του ανατέθηκε και η συγγραφή της ομιλίας του Ανδρέα για το εκρηκτικό συνέδριο του ’96, όπου κρινόταν το ίδιο το μέλλον του Κινήματος, η οποία δεν διαβάστηκε ποτέ αφού ο Ανδρέας πέθανε πριν δώσει την τελική του έγκριση. «Ο Ανδρέας ήθελε αυτή η ομιλία να βγει πριν πεθάνει, επειδή πίστευε πολύ στο παιδί του, το ΠΑΣΟΚ. Ηθελε να βγει και να παροτρύνει στο συνέδριο τον κόσμο του ΠΑΣΟΚ να ψηφίσει όποιον θέλει και να κάνει ό,τι θέλει, αλλά να είναι το ΠΑΣΟΚ ζωντανό κι ενωμένο διότι θεωρούσε ότι αυτός ο χώρος πρέπει να ζήσει και να συνεχίσει αφού ήταν ο καλύτερος. Ετσι πίστευε ο Ανδρέας και αυτή ήταν η ομιλία του. Μας είπε τι να γράψουμε, εμείς με τον Αθανασάκη το γράψαμε και πέθανε χωρίς να το δει. Μας είπε “αύριο ελάτε” και δεν υπήρξε το αύριο».

Τα σύγχρονα αστεία που λένε ότι ο Ανδρέας θα γέλαγε με πολλά εξ όσων συμβαίνουν, τα επιβεβαιώνει, σχολιάζοντας, μάλιστα, και το φαινόμενο των μιμητών. «Ο Αλέξης Τσίπρας μιμείται τον Ανδρέα Παπανδρέου. Νομίζω ότι ο Τσίπρας έπεσε από τον ουρανοξύστη και έγινε πρωθυπουργός, λόγω των συνθηκών και διότι είχε πει “εγώ θα σας βγάλω σε μία μέρα από τα Μνημόνια”· ο κόσμος πάνω στην απελπισία του είπε “για να δούμε αυτό το παιδί”. Αυτό το παιδί έγινε πρωθυπουργός και τώρα δεν είναι το αγνό παιδί που ήταν το 2015. Διότι όταν έγινε πρωθυπουργός έδειξε ποιες είναι οι δυνατότητές του. Αν σου πω τι θα μείνει στην Ιστορία από τη διακυβέρνηση των πρώτων τεσσάρων χρόνων του ΠΑΣΟΚ, θα μιλάμε μία ώρα. Τι θα μείνει όμως από τα τέσσερα χρόνια του ΣΥΡΙΖΑ στην εξουσία; Αυτή η ερώτηση τα λέει όλα», μου λέει και είναι η πρώτη και η τελευταία φορά που με κάθε του συλλαβή χτυπά και το χέρι στο τραπέζι.

Για τη σημερινή εσωκομματική διαδικασία ο ίδιος πήρε θέση δηλώνοντας ότι θα ψηφίσει Γιώργο Παπανδρέου. Οπως είχε πάρει θέση και ως έφηβος όταν άρχισαν να πέφτουν στην αντίληψή του γεγονότα φρικτά εντός κι εκτός Ελλάδας. «Ηταν δύο οι δολοφονίες που θυμάμαι στην εφηβεία μου, του Λαμπράκη και του Κένεντι. Οι δύο αυτές δολοφονίες μού γέννησαν την επιθυμία να ασχολούμαι με τα κοινά, έβλεπα ότι υπάρχουν πράγματα που πρέπει να φύγουν από τη μέση και κόσμος που σκέφτεται κι ενεργεί πολύ άσχημα. Τότε πήρα θέση κι από τότε αυτή η θέση μου παρέμεινε και η ζωή ύστερα από χρόνια με έμπασε στην πολιτική. Δεν είχα στο μυαλό μου να γίνω πολιτικός, ήμουν ένας ενεργός πολίτης». Η 3η του Σεπτέμβρη του 1974, ωστόσο, δεν τον βρήκε στον ασφυκτικά γεμάτο ημιώροφο του King George: «Ημουν φαντάρος στην Τρίπολη. Το ήξερα κι έλεγα επιτέλους να συμβεί κάτι γιατί μέχρι τότε κυριαρχούσε η Δεξιά κι όποιος δεν ήταν με τη Δεξιά τον κυνηγούσαν. Ημουν υπέρ του ΠΑΣΟΚ γιατί πίστευα ότι στην Ελλάδα πρέπει να γίνει μια δημοκρατία κανονική».

«Να ξαναβρεί τις ρίζες του»

Στο δίλημμα «ποιητής ή πολιτικός» έχει ήδη απαντήσει με τη ζωή του, καθώς πολιτικός διετέλεσε για 20 χρόνια, ενώ ποιητής για παραπάνω από 50 και συνεχίζει. «Οταν ήμουν πολιτικός, ήμουν πάντα και ποιητής, ακόμα και την πιο δύσκολη πολιτική μέρα. Τώρα είμαι παρατηρητής. Ομως οι σύντροφοί μου οι παλιοί και ο κόσμος στον δρόμο ακόμα με περιβάλλουν με αγάπη και εκτίμηση», λέει και τον επιβεβαιώνουν περαστικοί που κάθε τόσο ανοίγουν τη γυάλινη πόρτα της Τράτας για να του πουν μια εγκάρδια «καλησπέρα». Και καθώς τα στελέχη του ΠΑΣΟΚ δεν υπήρξαν πάντα δημοφιλή, ο ίδιος ξεχωρίζει από όλες την πιο μαύρη στιγμή του Κινήματος. «Ηταν όταν το μεγάλο κίνημα του ΠΑΣΟΚ που έφτιαξε ο Ανδρέας Παπανδρέου συνεργάστηκε ατυχώς με τον Σαμαρά, ο οποίος έλεγε ότι “εγώ τα Μνημόνια θα τα ξεπαστρέψω”, και το ΠΑΣΟΚ μετά στις εκλογές πήρε 4%. Σου ερχόταν να κλάψεις. Ηταν επί Βενιζέλου, να το λέμε κι αυτό», σημειώνει και ονοματίζει τη μεγαλύτερη πρόκληση που έχει να αντιμετωπίσει ο νέος αρχηγός: «ΠΑΣΟΚ χωρίς κοινωνικό κράτος δεν υπάρχει. Αν θέλει να λέγεται ΠΑΣΟΚ, να μεγαλώσει υγιώς και να προχωρήσει, πρέπει να ξαναποκτήσει τη σχέση που είχε με την κοινωνία. Οποιος και να ‘ναι, από Δευτέρα θα έχει πολύ βάρος στους ώμους. Διότι όταν πηγαίνουν 270.000 να ψηφίσουν, πρέπει να τους κουβαλά μετά και τους 270.000. Δεν θα είναι πια ο εαυτός του, θα πρέπει να ταυτιστεί με την ιστορία της παράταξης. Κι όπως το παλιό ΠΑΣΟΚ είχε τις ρίζες του στον κόσμο, να τις ξαναβρεί, να κάνει νέο συμβόλαιο με τις νέες γενιές και να το τηρήσει».

Η μαύρη σελίδα της εποχής

Ο ίδιος τηρεί ευλαβικά το ραντεβού του με τον γενέθλιο τόπο του, την Κέρκυρα, όπου οι μέρες περνούν με εκείνον να σκαρώνει στιχάκια, να διαβάζει και να μαγειρεύει κερκυραϊκές συνταγές κάνοντας νοητές βόλτες στον χρόνο. «Από την άνοιξη μέχρι το βαθύ φθινόπωρο πάω κι έρχομαι στο χωριό μου που λέγεται Κουραμάδες και δεν το αλλάζω με τίποτα. Εκεί ξαναγίνομαι παιδί». Στο χωριό και στην πόλη, συχνά φέρνει στον νου φίλους που δεν είναι πια εδώ να μοιραστεί μαζί τους σκέψεις για τα επίκαιρα, όπως ο νέος διχασμός της πανδημίας, για τον οποίο θεωρεί υπεύθυνη την έλλειψη παιδείας, ή οι γυναικοκτονίες, που τις χαρακτηρίζει ως τη «μαύρη σελίδα της εποχής». «Οσο μεγαλώνεις τόσο περισσότεροι φεύγουν. Εχω τηλέφωνα στην ατζέντα μου που δεν ισχύουν πια και αυτό είναι φοβερό. Πολλές φορές είναι ζωντανοί μέσα μου. Υπάρχει με τους ανθρώπους που συμπαθείς ένας διάλογος αέναος. Οπως όταν είσαι ερωτευμένος, που μιλάς με τον έρωτά σου ακόμα κι αν δεν είστε πια μαζί».

Με την κουβέντα μας να φτάνει στο τέλος, του ζητώ να απαντήσει μια απορία φιλοσοφική, γιατί άραγε αξίζει η ζωή όταν εμπεριέχει τόσο πόνο. Τότε χαμηλώνει τον τόνο της φωνής του, με κοιτάζει στα μάτια και μου λέει με τη θέα που του παρέχει η ψηλή κορφή των 76 ετών: «Πρέπει να σου πω ότι είμαστε τυχεροί. Εχουμε κερδίσει το λαχείο στα τόσα δισεκατομμύρια που ήρθαμε στη ζωή. Διότι ήρθαμε τυχαία. Ενα δευτερόλεπτο ο πατέρας μου με τη μητέρα μου να είχαν καθυστερήσει τη σμίξη τους, θα έβγαινε άλλος. Παρά τις δυσκολίες, το μεγαλύτερο χάρισμα είναι ότι ζήσαμε και έχουμε μια τέτοια εμπειρία που μεταδίδεται σε αυτούς που έρχονται».

Τον αποχαιρετώ στη συμβολή των οδών Ακαδημίας και Χαριλάου Τρικούπη κι αμέσως έρχεται στον νου μια φράση που είπε λίγο πριν: «Είμαι της επιλογής διότι θεωρώ ότι ο χρόνος μου δεν είναι πολύς και πρέπει να είναι κατανεμημένος κατά τέτοιον τρόπο ώστε να προσφέρει ακόμα και τώρα, επειδή όσο ζω γνωρίζω». Ετσι, «σαν υστερόγραφο τρελής επιθυμίας», όπως λέει κι ένα στιχάκι του, νιώθω την ανάγκη να αναφέρω εδώ ότι, πρώτον, καταλαβαίνω πλήρως τι εννοεί καθώς ο απρόβλεπτος χαρακτήρας της ζωής μάς υποχρεώνει να είμαστε επιλεκτικοί από νωρίς και, δεύτερον, ότι αυτή του η φράση κάνει ακόμα πιο τιμητική τη συνάντησή μας και τα λίγα λόγια από καρδιάς που θέλησε να μοιραστεί μαζί μας.

Ψαροταβερνάκι Τράτα

Θεμιστοκλέους 8 και Νικηταρά 9, Αθήνα

Ζυμωτό ψωμί σε ξυλόφουρνο με λάδι και ρίγανη

Γαύρος μαρινάτος      €5,7

Χόρτα εποχής      €4,5

Λουκουμάδες φέτας με ρακόμελο και σουσάμι      €6,5

Φρεσκοκομμένες πατάτες τηγανητές      €3,5

Σαρδέλα φρέσκια      €7,9

Καλαμάρι σούβλας με μους μαύρου ταραμά και ταρτάρ ντομάτας      €13

Λευκό κρασί ροδίτης Τυρνάβου      €3

Μπίρα Μάμος      €3,7