Ιστορίες με μπισκότα και τετράδια

Την περασμένη Τετάρτη έγιναν στο Μουσείο Μπενάκη τα εγκαίνια της έκθεσης για τα 100 χρόνια των μπισκότων Παπαδοπούλου. Δεν την έχω επισκεφθεί ακόμη, αλλά η αναφορά αυτής της επιχείρησης μου προκαλεί, από τότε που έμαθα πώς ξεκίνησε, και άλλου είδους συνειρμούς πέρα από τις παιδικές γευστικές μνήμες, τις κλεισμένες σε ζωγραφιστά μεταλλικά κουτιά. Η ιστορία της Μαρίας Παπαδοπούλου θα μπορούσε να γίνει μίνι σίριαλ στο Netflix. Θα ξεκινούσε στα μέσα της δεκαετίας του 1910, στο σπίτι της στην Κωνσταντινούπολη, εκεί όπου, όταν έψηνε τα βουτυρένια μπισκότα της, μοσχομύριζε η γειτονιά. Με μια ξύλινη σφραγίδα που έγραφε, κατά τη γαλλική ζαχαροπλαστική μόδα της εποχής, «Πτι Μπερ» τούς έδινε ένα είδος «εμπορικής ταυτότητας» και τα τρία αγόρια της, όταν τελείωναν τα σχολικά τους διαβάσματα, τα πουλούσαν, με τάβλες, στις κοντινές συνοικίες. Η Μικρασιατική Καταστροφή όμως δυσκόλεψε τη ζωή των Ελλήνων της Πόλης. Αναγκεμένη η κυρία Μαρία, χωρίς συγκεκριμένες προοπτικές, έβαλε τους γιους της σε ένα πλοίο με προορισμό τη Μασσαλία. Οταν έπιασε Πειραιά, κατέβηκε για μια βόλτα. Κάθισε σε ένα καφενείο και ζήτησε τσάι με μπισκότα. Αλλά τότε, στην Ελλάδα, μόνο τα παξιμάδια ήξεραν. Ετσι, της ήρθε η ιδέα που άλλαξε μια ζωή, μια οικοτεχνία αλλά και τη γευστική κουλτούρα μιας χώρας. Κατέβασε τα παιδιά από το πλοίο, εγκαταστάθηκε στην Αθήνα και σε ένα προσφυγικό σπίτι στήθηκαν τα θεμέλια μιας βιομηχανίας που, εδώ και έναν αιώνα, αποτελεί κεφάλαιο του υλικού μας πολιτισμού.

Αν η Μαρία Παπαδοπούλου είναι η «μάνα» του μπισκότου στην Ελλάδα, ο Θεόδωρος Σκαγιάς, που απεβίωσε την περασμένη εβδομάδα, είναι ο «πατέρας» του σχολικού τετραδίου. Στην Αθήνα του 1950, σε αυτήν τη μεταπολεμική – μετατραυματική εποχή που η εξάπλωση της βασικής και ανώτερης εκπαίδευσης δημιουργούσε καινούργιες «αγορές», δούλευε σε εταιρεία κατασκευής τετραδίων. Το 1956, έχοντας μάθει τη δουλειά, ξεκίνησε, σε ηλικία 24 ετών, τη δική του επιχείρηση. Μια οικοτεχνία που έστησε στο ισόγειο του πατρικού του σπιτιού, όπου δούλευαν όλα τα μέλη της οικογένειας και ο ίδιος έκανε ακόμη και τις διανομές. Την επόμενη δεκαετία θα αλλάξει, αθόρυβα αλλά καθοριστικά, την καθημερινότητα των μαθητών στην Ελλάδα. Το τετράδιο SKAG με το πλαστικό εξώφυλλο και την περαστή ετικέτα άφησε το ντύσιμο με την μπλε κόλλα αμανάτι νοσταλγίας στις τάξεις του «Χτυποκάρδια στο θρανίο». Τα χρόνια που ακολούθησαν, η εταιρεία εξελίχθηκε στην κυρίαρχη του είδους της στην Ελλάδα με σημαντική δραστηριότητα και στο εξωτερικό.

Μια πρόσφυγας με τρία παιδιά και μοναδικό εφόδιο τα χέρια της και κάποιες συνταγές μπισκότων. Ενας ανήσυχος νεαρός που προσπαθούσε να ανιχνεύσει το στοίχημα του μέλλοντος σε μια χώρα με ανοιχτές ακόμη τις πληγές του παρελθόντος. Σκέφτομαι τη Μαρία Παπαδοπούλου, τον Θεόδωρο Σκαγιά και τόσους άλλους από τις γενιές τους. Σκέφτομαι και τους σημερινούς νέους, ανθρώπους παγιδευμένους σε οικονομικά και επαγγελματικά αδιέξοδα. Ξέρω, δεν φταίνε οι άνθρωποι, φταίνε οι εποχές. Αναρωτιέμαι όμως γιατί σε άλλες εποχές αυτά τα αδιέξοδα γίνονται κίνητρα και γιατί, σε άλλες, επιχειρήματα.