Κοινωνίες έτοιμες για όλα

Η Μαρία Ανχελες είναι 83 χρόνων, η Λάουρα Μαρτίνεθ, 43. Στην ίδια χώρα γεννήθηκαν, μάνα και κόρη, κι εντούτοις μεγάλωσαν σε εντελώς διαφορετικούς κόσμους. Στη φρανκική Ισπανία των δεκαετιών 1950-1960, στο μικρό χωριό Ριόχα, οι γονείς της Μαρία Ανχελες αποφάσισαν για το μέλλον της χωρίς να τη ρωτήσουν: έπρεπε να τους αφιερώσει τη ζωή της, και να μείνει κοντά τους όταν θα γερνούσαν.

Οι δύο μεγαλύτερες αδελφές της γεννήθηκαν για να παντρευτούν και να κάνουν παιδιά. Μόνο στη μικρότερη, που θεωρούνταν πιο έξυπνη, δόθηκε το δικαίωμα να σπουδάσει και να γίνει δασκάλα. Τα δύο αγόρια της οικογένειας κληρονόμησαν την οικογενειακή επιχείρηση, ένα πριονιστήριο. Την Μαρία Ανχελες, δεν την άφησαν να τελειώσει το σχολείο: δούλευε στο πριονιστήριο, χωρίς να πληρώνεται, και ασχολούνταν με τα οικιακά. «Η οικογένειά μου περίμενε από μένα να θυσιάσω τη ζωή μου για εκείνους», λέει στην ανταποκρίτρια της Monde στη Μαδρίτη η 83χρονη, πριν προσθέσει με μια λάμψη στο μάτι: «αλλά δεν υπήρχε τέτοια περίπτωση».

Στα 30 της, βρήκε τη δύναμη να επαναστατήσει. Εγγράφηκε σε ένα πρόγραμμα μαθημάτων του Ερυθρού Σταυρού, που της επέτρεψε να προσληφθεί ως βοηθός νοσηλεύτρια στο νοσοκομείο του Λογρόνιο. Συνέχισε βέβαια να μένει με τους δικούς της, γιατί «τι-θα-πει-ο-κόσμος», όσο για τον πενιχρό μισθό της, τον έδινε στη μητέρα της. Ενα φεγγάρι όμως επισκέφθηκε μια θεία της στη Μαδρίτη, γνώρισε εκεί τον άνδρα που θα γινόταν σύζυγός της και άφησε το βάρος των παραδόσεων πίσω της. Βρήκε δουλειά στο νοσοκομείο της Μαδρίτης Δόθε δε Οκτούμπρε, απέκτησε, στα 40 της, τη Λάουρα Μαρτίνεθ, και πολύ σύντομα επέστρεψε στη δουλειά της. «Πάντα ήθελα να είμαι ανεξάρτητη, αλλά δεν ήταν εύκολο», συνοψίζει. «Εκανα λοιπόν τα πάντα για να είναι ευκολότερο για την κόρη μου».

Στη γενιά της Λάουρα Μαρτίνεθ, σχεδόν όλες οι γυναίκες θέλησαν να σπουδάσουν και να βρουν μια δουλειά. Για αυτή τη γενιά, οι δυσκολίες αφορούν πρωτίστως την εργασιακή αβεβαιότητα. Η ίδια απέκτησε το πτυχίο της ως φυσικοθεραπεύτριας το 2001, κατόπιν έκανε διάφορες μικροδουλειές, και όταν βρήκε την πρώτη της σταθερή απασχόληση σε μία κλινική του Ποθουέλο, του «προαστίου των πλουσίων», υπέγραψε σύμβαση για τέσσερις ώρες ημερησίως, εργαζόταν επτά και έπαιρνε μόλις 800 ευρώ μηνιαίως. Ως το 2007, οπότε και απολύθηκε, με το ξέσπασμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης. Εναν χρόνο αργότερα, η Λάουρα Μαρτίνεθ άνοιξε το δικό της φυσικοθεραπευτήριο. Ο πατέρας της ήταν αντίθετος, θεωρούσε πως ήταν παρακινδυνευμένο, αλλά ήταν η καλύτερη απόφαση που πήρε ποτέ, το εισόδημά της τριπλασιάστηκε.

Οι εποχές αλλάζουν πράγματι, τα ήθη εξελίσσονται, οι ανισότητες μεταξύ ανδρών και γυναικών έχουν μειωθεί σε όλη τη Δυτική Ευρώπη από τη δεκαετία του 1990, σε καμία όμως άλλη χώρα της ευρωζώνης δεν ήταν σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του World Inequality Lab αυτή η εξέλιξη τόσο γρήγορη και τόσο έντονη όσο στην Ισπανία. To 1990, οι Ισπανίδες εκπροσωπούσαν ένα 24,7% του εισοδήματος από εργασία. Το 2020, το ποσοστό αυτό έφτασε το 39,6% – έναντι 38% κατά μέσο όρο στη Δυτική Ευρώπη, ή 38,3% στη Βρετανία, 36,1% στην Ιταλία, 36% στη Γερμανία, και 37% στην Ελλάδα. Τυχαίο; Τίποτα δεν είναι τυχαίο.

Από την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, αφότου ενέγραψε στο Σύνταγμα, το 1978, την ισότητα των φύλων, η Ισπανία δεν έπαψε ποτέ να νομοθετεί προκειμένου να την ενθαρρύνει. Ο πρώτος νόμος περί ισότητας, που υιοθετήθηκε το 2007 από τη σοσιαλιστική κυβέρνηση Θαπατέρο, όρισε βαριά πρόστιμα σε περιπτώσεις διακρίσεων. Προέβλεψε επίσης ένα «δικαίωμα συμφιλίωσης» μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής, υποχρέωσε τις μεγάλες επιχειρήσεις (το ίδιο ισχύει από το 2019 και για τις μικρομεσαίες) να εφαρμόσουν προγράμματα ισότητας, θέσπισε ποσοστώσεις για τις γυναίκες στη δημόσια διοίκηση και επέβαλε την ισότητα στα ψηφοδέλτια των κομμάτων. Τις αλλαγές αυτές συνόδευσαν δυνατές εικόνες – όπως εκείνες της πρώτης γυναίκας υπουργού Αμυνας, της Κάρμε Τσακόν, να επιθεωρεί το 2008 τα στρατεύματα, ενώ ήταν έγκυος επτά μηνών.

Ενα άλλο σύμβολο της ισπανικής προόδου στη μάχη για την ισότητα των φύλων: η άδεια πατρότητας. Οταν θεσπίστηκε, το 2007, ήταν 14ήμερη: σε αυτό το στάδιο μπήκε μόλις πρόσφατα η χώρα μας. Μόνο που στην Ισπανία, προβλεπόταν άδεια πατρότητας τεσσάρων εβδομάδων ήδη από το 2017 και από τον Ιανουάριο προβλέπεται άδεια πατρότητας 16 εβδομάδων – όση και η άδεια μητρότητας -, ώστε να μη πριμοδοτούν οι επιχειρήσεις τους άνδρες, θεωρώντας πως η γέννηση ενός παιδιού αφορά μόνο τις γυναίκες.

Η ισπανική κυβέρνηση περιλαμβάνει σήμερα 14 γυναίκες υπουργούς και οκτώ άνδρες. Ενα 36% μεταξύ του 10% των καλύτερα αμειβόμενων ανθρώπων στην Ισπανία είναι σήμερα γυναίκες – έναντι 19% το 1995. Ενα 31% των μελών των διοικητικών συμβουλίων των εισηγμένων επιχειρήσεων στην Ισπανία είναι σήμερα γυναίκες – έναντι 3,3% το 2005. Οπότε δύο τινά συμβαίνουν. Ή η ισπανική κοινωνία ήταν εξαρχής, από το DNA της, πιο ώριμη από άλλες, ή ευτύχησε να έχει κυβερνώντες που δεν κρύβονταν πίσω από την καραμέλα «μα-δεν-είναι-έτοιμη-η-κοινωνία» κι έκαναν τη δουλειά τους.