Πολλά τα δεινά

«Πολλά τα δεινά κουδέν ανθρώπου δεινότερον πέλει»: αυτό το χορικό του Σοφοκλή από την «Αντιγόνη» βιώνεται από όλη την ανθρωπότητα χιλιάδες χρόνια πριν αποτυπωθεί στην αρχαία ελληνική γλώσσα. Καταρχάς ας μείνουμε στις λέξεις: «δεινός», είναι επίθετο του ρήματος «δέομαι» με ουσιαστικό το «δέος». Και το ρήμα «δέομαι» είχει δύο σημασίες ταυτόχρονα: «έχω ανάγκη» και «παρακαλώ, ικετεύω». Και έχω ανάγκη και παρακαλώ και φοβάμαι. Εδώ, όμως, είναι ο κόμπος, διότι «δέος» σήμαινε στην εποχή του «φοβάμαι», αλλά δεν μπορώ να διακρίνω, να εντοπίσω, να αντιμετωπίσω την αιτία του φόβου μου. Κυρίως, τον φόβο του θανάτου. Αρα, για να ξαναπάμε στον Σοφοκλή. «Πολλά γεννούν το δέος». Ο περιδεής άνθρωπος γεννιέται, ζει και πεθαίνει, βιώνοντας τον φόβο, χωρίς να δύναται να διακρίνει από πού προέρχεται, πότε έρχεται, με ποια μορφή εμφανίζεται και ποια είναι η αιτία που τον προκαλεί. Είναι φυσικά φαινόμενα, αρρώστιες, πολιτικές ταραχές, ανθρώπινες εκρηκτικές δράσεις και, το τραγικότερο, τυχαία συμβάντα, ζαριές της φύσης ή της ανθρώπινης περιπέτειας. Επειδή, λοιπόν, βρίσκομαι σε ανάγκη, ικετεύω, εκλιπαρώ, προσεύχομαι και αναζητώ βοήθεια, αλλά δεν γνωρίζω πού να απευθυνθώ ή ποιος είναι ο λόγος που γίνομαι αντικείμενο της δεινότητας.

Οταν φοβάμαι, όταν τρέμω, όταν πανικοβάλλομαι, έχω απέναντί μου έναν ορατό, συγκεκριμένο κίνδυνο, άρα υπάρχουν μέσα και τρόποι να τον αντιμετωπίσω. Επιστρατεύω εργαλεία, μεθόδους διαφυγής, κρυψώνες, παραλλαγές, υπεκφυγές και τον αποφεύγω, τον αφοπλίζω, τον παραπλανώ, τον ικετεύω, αναβάλλω ή υποχωρώ και οργανώνω την ήττα μου. Αλλά τα δεινά και το δέος που προκαλούν δεν υπάρχει τρόπος να τα αποτρέψω ή να τα αναβάλω. Ετσι, αναγνωρίζοντας το κακό που μας ονομάζει ο Σοφοκλής, λαμβάνουμε τα μέτρα μας, οργανώνουμε τον βίο, οχυρώνουμε το κάστρο μας και το μόνο που κατορθώνουμε είναι να αναβάλουμε το αναπότρεπτο για λίγο, όντας βέβαιοι πως η δεινότης θα επιδράμει ακάθεκτη και το μόνο που ευχόμαστε είναι να έχουμε το κουράγιο να την υποδεχθούμε με αξιοπρέπεια, έτοιμοι από καιρό για το μοιραίο. Αλλά ο Σοφοκλής δεν μας χαρίζει τόσο εύκολα ένα σχέδιο φυγής. Ονομάζει τον άνθρωπο τον ίδιο δεινότερο πάντων! Αν ο καρκίνος, το τσουνάμι, ο σεισμός, ο κορωνοϊός, το AIDS είναι δεινά, προκαλούν το δέος και μας αφήνουν άοπλους και έρμαια στην καταστροφική τους πορεία. Ο ίδιος ο άνθρωπος δρα και πορεύεται, σκορπώντας γύρω του ενέργεια που είναι και ανεξέλεγκτη και συχνά θανατηφόρα. Αλλά και σωτήρια, όπως η ιστορία του ανθρώπινου είδους μας έχει αποδείξει. Αυτή η σωτήρια ενέργεια ονομάστηκε προμηθεϊκή, αφού πήρε το όνομά της από τον ημίθεο που, κλέβοντας το δημιουργικό πυρ από τους θεούς, το δώρισε στους ανθρώπους. Ετσι η φύση γέμισε με τα έργα που δημιούργησε το ζωοποιό πυρ, το δημιουργικό και συνάμα το καταστροφικό, αφού το σίδερο μέσα στην πυρά που συντηρεί το φυσερό γίνεται αλέτρι και ξίφος, μηχανή σποράς και θερισμού και συνάμα τανκς και βόμβες υδρογόνου. Ο Αισχύλος στον «Προμηθέα Δεσμώτη» παρακολουθεί την πορεία του ανθρώπου μέσα στην ιστορία, τον συναντά στην αρχή του βίου της ανθρωπότητας να πορεύεται, όπως τα άλλα ζωντανά όντα, τα ερπετά, τα πτηνά, τα τετράποδα και αίφνης να κάνει το μεγάλο άλμα, κρατώντας το προϊόν της κλοπής του θεϊκού πυρός. Δεν υπάρχει, παρά διαφορά μοτίβου αφήγησης ανάμεσα στην κλοπή του πυρός από τη δικαιοδοσία του θείου και από την αφήγηση της Παλαιάς Διαθήκης, την κλοπή του απαγορευμένου καρπού του δέντρου της γνώσης από τους πρωτόπλαστους. Και οι δύο κλέφτες τιμωρήθηκαν με την αρρώστια του θανάτου ή, καλύτερα ειπωμένο, με τη συνείδηση του θανάτου. Διότι όλα τα ζώα πεθαίνουν, αλλά μόνο ο άνθρωπος γνωρίζει πως είναι θνητός. Αυτό, βέβαια, κάνει τον πανικό του πολιτισμό. Γεμίζει τη γη με έργα, φάρμακα, όπλα, οχυρώματα, τέχνες, τεχνικές, ομάδες, στρατούς, κυβερνήσεις, εφευρίσκει εχθρούς, μετατοπίζει τις ελπίδες του σε θεούς και τα λάθη του στην τύχη ή την άγνοια και έτσι ρίχνεται στον αγώνα για νέες μορφές, νέες μεθόδους, νέα κελύφη, νέα μέσα, με σκοπό να αναβάλει το αναπόφευκτο έστω και για λίγο χρόνο. Ετσι γίνεται δεινότερος από τα δεινά και ανάμεσα στους άτεγκτους νόμους της φθοράς ασφυκτιά και κραυγάζει, άλλοτε απειλώντας, άλλοτε ικετεύοντας με λέξεις, με ήχους, με όγκους, με χρώματα, με μιμικές πράξεις, ό,τι ονομάζει τέχνες, δηλαδή κατασκευές, φορτισμένες με νόημα που προκαλεί τον νου και τις αισθήσεις.

Τα έργα του ανθρώπου που ήρθε να τα φορτώσει πάνω στη γη αιώνες κι αιώνες είναι έργα της αγωνίας του. Εγραφα παλιότερα πως το ζεύγος των πρωτοπλάστων και των απογόνων τους, πριν από την κλοπή του δέντρου της γνώσης, ζούσαν στον παραδείσιο κήπο, όπως τα άλλα φυσικά όντα. Δεν κατασκεύαζαν έργα και δεν είχαν επίγνωση της θνητότητας. Πράγμα που σημαίνει πως πολιτισμός είναι ένα ξόρκι της επίγνωσης της θνητότητας και προσπάθεια μαρτυρίας ότι πέρασες από τη ζωή. Ο πολιτισμός είναι τα κόλυβα της θνητής ανθρωπότητας, δεν χρειάζεται να δανείζεται κανείς θεωρίες που βλέπουν συνωμοσίες ή των θεών ή της φύσης ή κάποιων διεστραμμένων μυαλών που τάχα μου αποφασίζουν κατά καιρούς την αραίωση του πληθυσμού της γης, όταν περισσεύουν τα στομάχια και ελαττώνονται οι τροφές. Ο θάνατος δεν είναι γνώρισμα του ανθρώπινου βίου, είναι φυσική νομοτέλεια. Τα φυτά και τα ζώα πεθαίνουν. Γεννιούνται και πεθαίνουν. Δεν πρόκειται να πέσω στην παγίδα και να υποθέσω ή να βεβαιώσω (και πώς, άλλωστε;) για μια μετά θάνατον ζωή. Αλλά, αν υπάρχει, δεν μπορώ να δεχθώ πως παραδείσιος τόπος θα υπάρχει, χωρίς τα άλλα όντα που συγκατοικήσαμε: φυτά και ζώα. Γιατί, άλλωστε, να έχω το προνόμιο μιας άλλης ζωής και δεν το έχει η γάτα μου και ο πεύκος της αυλής μου;

Ο Πλάτων μας δώρισε έναν ξεκάθαρα άτεγκτο ορισμό: «Η φιλοσοφία είναι μελέτη θανάτου». Και η φιλοσοφία είναι η κατάδυση στον βυθό του είναι, στοχασμός πάνω στην τραγωδία της ύπαρξης. Ο Ολυμπος ξεκαρδιζόταν στα γέλια, ενώ και μοιχεύονταν και ψεύδονταν και πρόδιδαν και μηχανεύονταν τα πάντα εναντίον πάντων, αλλά οι θεοί δεν πέθαιναν. Γιατί η ζωή η ίδια είναι μελέτη θανάτου. Ο Θεός είπε «γεννηθήτω φως», και εγένετο. Εποίησε τον κόσμο και απεσύρθη και έκτοτε περιφέρεται στο άπειρον σύμπαν το παν και οδεύει προς θάνατον. Ο Καζαντζάκης στην «Ασκητική» του μας πληροφορεί πως ανάμεσα σε δύο μηδενικά κινείται η ζωή μας.

Αγαπητοί αναγνώστες, δεν έχω σκοπό σε μέρες δύσκολες να ορθώσω μπροστά μας το μοιραίο τέλος κάθε ζωής στον κόσμο. Αλλά βλέπω γύρω μας συνανθρώπους που πορεύονται χωρίς δισάκι, χωρίς παγούρι και χωρίς άστρο προσανατολισμού. Και δεν είμαι εκείνος που θα τους κατηγορήσω ότι δεν έχουν θεό να πιστέψουν. Στη ζωή πιστεύω και στη μοναδικότητά της. Και αυτή οφείλουμε να σεβαστούμε, κυρίως όταν μας εκπλήσσει και μας αιφνιδιάζει. Ο Ανθρωπος πέρασε μέσα σε χιλιάδες χρόνια από μύρια όσα εμπόδια, λοιμούς, λιμούς, καταποντισμούς, πυρ και μάχαιρα. Και εν ονόματι της Ζωής διεσώθη πάνω σε σχεδίες στο άγριο πέλαγος. Και έκανε, όπως έγραψε ο Εμπειρίκος, «οίστρο της ζωής τον φόβο του θανάτου».