O απειλητικός {LF}ορίζοντας {LF}του κόσμου μας

Η επιστροφή στην 11η Σεπτεμβρίου μοιάζει να επικυρώνει την πιο μύχια και ισχυρή διαίσθησή μας το πρωί εκείνο που γίναμε μάρτυρες του Γεγονότος: ότι ο κόσμος μας άλλαξε. Η μεταπολεμική αισιοδοξία και ευμάρεια, η δυτική βεβαιότητα της ασφάλειας και της ειρήνης, ο προστατευτικός ρόλος του Κράτους και, πάνω από όλα, η συναισθηματική μας θέση έχασαν αναπάντεχα το υπόστρωμά τους. Την ανατομία, με χειρουργική μέθοδο, αυτής της μετάλλαξης, που διαρκεί και επιβεβαιώνεται ακόμη, ιδίως στις μέρες της πανδημίας, επιχειρεί το σπουδαίο βιβλίο του Παναγή Παναγιωτόπουλου στην καλαίσθητη επανέκδοσή του («Το Γεγονός. Γιατί η 11η Σεπτεμβρίου άλλαξε τον κόσμο», εκδ. Οξύ, 2021), με την επικαιροποιημένη εισαγωγή του συγγραφέα και το διεισδυτικό επίμετρο του Νικόλα Σεβαστάκη.

Το Γεγονός έχει μια σπάνια επιτελεστική δύναμη, όπως όλα τα συμβάντα που παρότι συντελούνται εντός δήθεν περίκλειστων συμφραζομένων, τελικά τα υπερβαίνουν. Μορφολογικά, είναι μάταιο να υπαχθεί στις κάθε λογής εκλογικεύσεις που προσπάθησαν να το καθυποτάξουν. Οι δημοφιλείς αναγνώσεις του, όπως το σχηματικό δίπολο της αμαρτωλής Δύσης και του τιμωρητικού ισλαμικού φονταμενταλισμού ή ο κρυφός οριενταλισμός και η ανάδειξη μιας ευθείας πολιτισμικής σύγκρουσης ανάμεσα στη νεωτερικότητα και το απόλυτο πολιτικό κακό, απέτυχαν να αντιληφθούν το μείζον. Η 11η Σεπτεμβρίου συνιστά την επανεκκίνηση της (δικής μας) ιστορίας, με την ενεργοποίηση μιας απρόσωπης και τρομερής προ-πολιτικής απειλής. Αυτή ριζώνει στο πεδίο του ατομικού, στον πυρήνα ενός καθολικού βίου της ανασφάλειας. Αίφνης, όλοι μετέχουμε στην πιο επώδυνη άσκηση: την οικειοποίηση όλων των ενδεχομένων, ακόμη και των πιο μοιραίων και ασύλληπτων, για την ανθρώπινη εμπειρία, με ύπατη και αβάσταχτη αναφορά τον απρόσμενο και απρόκλητο θάνατο από ψηλά. Η τρομοκρατική επίθεση στους δίδυμους Πύργους δεν εγκαινιάζει μόνο μια μηχανική του θανάτου, αλλά, το σημαντικότερο, θέτει σε κίνηση τον εξευτελισμό του δυτικού προσώπου, την πλήρη παραμόρφωση της ταυτότητάς μας. Και τούτο γιατί μιμείται ρεαλιστικά και δίνει υπόσταση στους πιο ανομολόγητους φόβους μας, σαν μια ταινία καταστροφής του Hollywood της οποίας ο δημιουργός, ωστόσο, έχει σατανικά καταργήσει την απόσταση της κινηματογραφικής προβολής, έχει αφαιρέσει τη λεπτή επιφάνεια της οθόνης και έρχεται κυριαρχικά να ακυρώσει το υποκείμενό μας. Η φοβερή παραμορφωτική λειτουργία του Γεγονότος συμπαρασύρει την προσδοκία της ευτυχίας και την ουτοπία του ανέφελου και ποθητού κοσμοπολιτισμού στην εμβληματική του πρωτεύουσα, τη Νέα Υόρκη. Σαν οι τρομοκράτες να κατείχαν μια βαθιά ψυχαναλυτική γνώση: ότι κανείς δεν αντέχει, δίχως να διαλυθεί υπαρξιακά, την αδιαμεσολάβητη συνάντηση και ταύτιση με τις φοβίες και τις φαντασιώσεις του.

Ηθική της βίας

Η αδέσμευτη βία της 11ης Σεπτεμβρίου εγκαθιστά μια αφόρητη αβεβαιότητα στη ζωή μας. Ταυτόχρονα, αφυπνίζει, όπως κάθε οξεία κρίση, τη Μεγάλη Πολιτική και επαναπροσδιορίζει τη σχέση κυβερνώντων και κυβερνωμένων στη βάση της, την ελευθερία μας στις σύγχρονες κοινωνίες της διακινδύνευσης. Εκεί βρίσκεται το κλειδί της κατανόησης των ορίων μας, στα δικαιώματα, την κοινωνική ηθική, τους κανόνες. Η κρατική αντίδραση απέναντι στην αδιανόητη βία αρθρώθηκε ως ένας μηχανισμός πολέμου και καταστολής άνευ προηγουμένου, καταδεικνύοντας ότι το Γεγονός, η «επιτευγματική» τρομοκρατία, σύμφωνα με τον όρο του Παναγιωτόπουλου, πέτυχε, σε έναν βαθμό, τον σκοπό του, δηλαδή την αδυναμία καθαρής διάκρισης επιτιθέμενου και αμυνόμενου, εχθρού και φίλου. Από τις στάχτες του Ground Zero αναγεννήθηκε μια μηδενιστική ηθική της βίας που συρράπτει το ατομικό συμφέρον με το σκληρό κρατικό μονοπώλιο του καταναγκασμού, ιδιαίτερα σε κοινωνίες όπως η αμερικανική, στις οποίες, εξάλλου, προϋπήρχε μια «στρατιωτική» εκδοχή της ιδιότητας του (οπλοφόρου) πολίτη. Στα χρόνια που πέρασαν, εδραιώθηκε η πρόσληψη της βίας ως μια φυσική συνθήκη που δεν έχει υποκείμενο, ούτε μπορεί να μετρηθεί ορθολογικά. Αντίθετα, το Γεγονός αναπαράγει την εξάρτηση από τον πιο βίαιο και σκληρό παράγοντα της ανθρώπινης κατάστασης, τον φυσικό κόσμο και με βάση αυτό το υπόδειγμα νοηματοδοτεί τις πλειοψηφικές πολιτικές της ασφάλειας. Οπως εύστοχα επισημαίνει στο επίμετρό του ο Σεβαστάκης, ό,τι ευσύνοπτα αποκλήθηκε War on Terror εκτυλίχθηκε σε πολλά και διαφορετικής έντασης επίπεδα, από τα μακρινά ύψη της γεωπολιτικής και πολεμικής σύγκρουσης έως την πιο απτή καθημερινότητα όλων μας, τα ταξίδια μας, την προστασία των δεδομένων και τα πρωτόκολλα ασφάλειας που διεύρυναν, εξ αντικειμένου, την ανασφάλειά μας.

Στη συγκυρία της πανδημίας, με την οποία συμπίπτει η επανέκδοση του «Γεγονότος», ο συλλογισμός του Παναγιωτόπουλου διατηρεί ανέπαφη την εξηγητική του αξία, διότι ο συγγραφέας έχει ήδη συλλάβει, 20 χρόνια πριν, σε πρώτο ιστορικό χρόνο, το πνεύμα της εποχής μας και τις ανοικτές ρωγμές και πληγές στην ενότητα της παγκοσμιοποιημένης κοινότητας. Στην αλληλουχία των κρίσεων, παρά τις σημαντικές αποχρώσεις τους, από την τρομοκρατία μέχρι την ασταθή οικονομία και την πολύπαθη δημόσια υγεία, φαίνεται να αποκρυσταλλώνεται μια υποψιασμένη και απαισιόδοξη παραδοχή: η επιθυμία μας για την ευδαιμονία προσδιορίζεται πολιτισμικά και πολιτικά, ηθικά και νομικά, από τον ατελείωτο και απειλητικό ορίζοντα της καταστροφής. Αναγκασμένες, ενώπιον των πρωτοφανών κινδύνων, να αρνηθούν την απώθηση του θανάτου, οι κοινωνίες μας προχωρούν σε μια νέα ρύθμιση της ζωής.

Ο Γιώργος Καραβοκύρης είναι επίκουρος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

{1BSYG}Παναγής Παναγιωτόπουλος{1BSYG}{CR}{2BTIT}Το γεγονός{2BTIT}{CR}{3BEKD}Εκδ. Οξύ, σελ. 224{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 13,40 ευρ{4BTIM}ώ