Οταν οι μύθοι συναντούν την επιστήμη

Γενετική, Ιατρική, Τέχνη και Λαογραφία ενώνουν τα «ανθρωπολογικά μονοπάτια» που περπάτησαν τρεις ελληνίδες επιστήμονες, οι οποίες έφεραν τους μύθους στο επίκεντρο της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας: Πώς ξεκίνησαν οι άνθρωποι να αναφέρονται στις μυθολογικές τους αφηγήσεις σε Κύκλωπες και Χίμαιρες; Πότε οι ανθρώπινες δυσμορφίες έγιναν παντοδύναμες απειλές ή κατάρες; Σε άρθρο τους που δημοσίευσαν πρόσφατα στον επιστημονικό Τύπο, οι καθηγήτριες Παθολογικής Ανατομίας Αννα Μπατιστάτου και Γενικής Βιολογίας και Ιατρικής Γενετικής Μαρίκα Σύρρου από το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, επιχειρούν να εξηγήσουν επιστημονικά τι είναι αυτό που κάνει πανίσχυρους τους μύθους και τα παραμύθια. Στο ίδιο κείμενο, η ιστορικός τέχνης αναπληρώτρια καθηγήτρια στο ίδιο ίδρυμα Μαρία Ζουμπούλη εξηγεί τη μαγεία των «χρωμάτων», ενώ την έρευνα υπογράφει και ο συνάδελφός τους Ανδρέας Παμπάνος.

Πώς όμως οι ανθρώπινες δυσμορφίες έφτασαν να γίνουν διαδεδομένοι μύθοι; Οι μυθικές μορφές, όπως αναφέρουν οι πανεπιστημιακοί, αποτελούν μέρος της ανθρώπινης πολιτιστικής παράδοσης για αιώνες, παγκοσμίως. Η πληθώρα αναπαραστάσεων έργων τέχνης μάλιστα στην αρχαία, αλλά και στη σύγχρονη τέχνη είναι απόδειξη ότι οι μύθοι αυτοί εξακολουθούν ως σήμερα να αποτελούν πηγή έμπνευσης, αν και η απόδοση και η ερμηνεία τους έχουν αλλάξει με την πάροδο του χρόνου.

«Μυθικά πλάσματα περιγράφονται σε όλους τους πολιτισμούς, σε μυθολογίες, παραμύθια και αναπαρίστανται σε έργα τέχνης. Κάποια είναι τελείως φανταστικά, οι δυσμορφίες και δυσπλασίες όμως κάποιων άλλων θυμίζουν γενετικά σύνδρομα και νοσήματα από τα οποία πιθανά αντλήθηκε η αρχική πληροφορία», λέει στα «ΝΕΑ» η Αννα Μπατιστάτου και συνεχίζει: «Οι άνθρωποι είχαν δει πλάσματα με “περίεργα” χαρακτηριστικά είτε ζωντανά ή έμβρυα που δεν επιβίωσαν εξαιτίας της παθολογίας τους. Μετά η ανθρώπινη φαντασία, που πάντα γοητευόταν από το υπερφυσικό και παράδοξο, τους έδωσε κάποιες ιδιότητες θετικές ή αρνητικές. Το περίεργο και μη συνηθισμένο μπορεί να προκαλέσει θαυμασμό ή φόβο, μπορεί να θεωρηθεί απειλή».

Οι Κύκλωπες και η Χίμαιρα. Η καθηγήτρια Παθολογικής Ανατομίας αναλαμβάνει να εξηγήσει την… αλήθεια πίσω από τον μύθο και εξηγεί ότι «οι άνθρωποι εμπνεύστηκαν τους Κύκλωπες πιθανά γιατί είδαν αποβολές ή νεογνά τα οποία έζησαν για λίγο με αυτή τη δυσμορφία, δηλαδή το ένα μάτι στο μέτωπο. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η κυκλωπία είναι μια σπάνια διαταραχή που οφείλεται σε διαφορετικές αιτίες, κάποιες από τις οποίες είναι γενετικές και άλλες όχι».

Από την πλευρά της η Μαρίκα Σύρρου, προσθέτει ότι «σήμερα χρησιμοποιούμε τον επιστημονικό όρο Χίμαιρα για να περιγράψουμε οργανισμούς, γονίδια και πρωτεΐνες. Οι χίμαιρες είναι οργανισμοί που αποτελούνται από κύτταρα, προερχόμενα από δύο ή περισσότερα ζυγωτά (προέρχονται από γονιμοποιημένα ωάρια). Χιμαιρικά χαρακτηρίζουμε τα γονίδια που προήλθαν από τη συγχώνευση δύο διαφορετικών γονιδίων και δημιουργούν πρωτεΐνες με νέες ή τροποποιημένες λειτουργίες. Ανθρωποι-χίμαιρες υπάρχουν και πιθανόν να μην είναι τόσο σπάνιοι, καθώς συχνά δεν γίνονται αντιληπτοί γιατί δεν εμφανίζουν κάτι διαφορετικό».

«Για αιώνες ο όρος τέρας (monster) χρησιμοποιήθηκε ακόμα και στην ιατρική βιβλιογραφία για να περιγράψει τέτοια άτομα με  προσωπικές ή σωματικές δυσπλασίες ή δυσμορφίες. Σήμερα, φυσικά, κάτι τέτοιο είναι αδιανόητο», αναφέρει η ίδια.

Οι μύθοι στην τέχνη. «Η Χίμαιρα και ο Κύκλωπας, συμβολικά παραπέμπουν η πρώτη σε ένα πληθωρικό πλάσμα, που συγκροτείται από πολλαπλά ετερόκλητα στελέχη, ενώ αντίθετα ο δεύτερος σε ένα εξίσου πληθωρικό πλάσμα από το οποίο έχει αφαιρεθεί ένα βασικό όργανο», προσθέτει στην κουβέντα μας η Μαρία Ζουμπούλη.

«Ο τρόπος με τον οποίο αυτά τα δύο όντα εποικίζουν την καλλιτεχνική φαντασία διαχρονικά είναι ανεξάντλητος. Και ποιος δεν γνωρίζει τη Χίμαιρα του Αρέτσο, που είναι ένα από τα πάμπολλα δείγματα του είδους που μας κληροδότησε η αρχαιότητα. Ο Κύκλωπας έχει μια ιδιαίτερη θέση στην εποχή του συμβολισμού (Odilon Redon), αλλά δεν είναι τόσο προσφιλής στα μεταγενέστερα ρεύματα, σε αντίθεση με τη Χίμαιρα που αποτελεί αγαπημένο θέμα των σουρεαλιστών (Max Ernst, Salvador Dali), και προπαντός των μεταμοντέρνων (Thomas Grünfeld, Joan Fontcuberta, Patricia Piccinini)», προσθέτει.

«Γενικά, οι εικόνες της τέχνης τροφοδοτούν τον στοχασμό πάνω σε ζητήματα που είναι συγχρόνως επιστημονικά και υπαρξιακά. Το λάθος, το περιθωριακό, το χάος κ.λπ. είναι μέρος της διαδικασίας της ζωής. Η ζωή δεν είναι κάτι που μπορούμε να εννοήσουμε μέσα από a priori κατηγοριοποιήσεις και προσδιορισμούς. Αντιθέτως, ενέχει ένα δυνητικό δυναμικό που είναι δύσκολο να το αναπαραστήσουμε ως όλον. Η επιστήμη το “χαρτογραφεί”, η τέχνη απλώς το υπαινίσσεται», καταλήγει η ιστορικός τέχνης.

Η αλήθεια είναι ότι στον 21ο αιώνα δεν καταφεύγουμε πλέον στη μυθική σκέψη για να εξηγήσουμε γεγονότα και φυσικές δυνάμεις, ωστόσο, η επίδρασή τους στη συλλογική φαντασία είναι ακόμα σημαντική, όπως αναφέρουν, άλλωστε, οι τρεις επιστήμονες.