Ο σώζων εαυτόν και η τρύπα στο νερό

Σε μία σύνοδο που είχε πραγματοποιηθεί το 1996 στις Βερμούδες, οι ηγέτες του Προγράμματος Ανθρώπινου Γονιδιώματος, μίας διεθνούς ερευνητικής προσπάθειας χαρτογράφησης κάθε ανθρώπινου γονιδίου και αλληλουχίας των 3,1 δισεκατομμυρίων βάσεων που συνιστούν το ανθρώπινο DNA, θέσπισαν ένα σύνολο αρχών για τη δημοσίευση κάθε νέας αλληλουχίας DNA σε δημόσιες βάσεις δεδομένων εντός 24ώρου. Η προσέγγιση αυτή ξέφευγε από την παράδοση δημοσιοποίησης των πειραματικών δεδομένων μαζί με τη δημοσίευση της σχετικής μελέτης, μήνες ή και χρόνια αργότερα. Οπως είχε χαρακτηριστικά δηλώσει ο σερ Τζον Σάλτσον, ιδρυτής και διευθυντής του Wellcome Sanger Institute, ενός βρετανικού ερευνητικού ινστιτούτου γονιδιωματικής και γενετικής, «όλα τα γονιδιωματικά δεδομένα πρέπει να γίνονται κοινό κτήμα».

Αυτή η στάση επικρατεί πλέον ανά τον κόσμο – μόνο το Sanger έχει μοιραστεί από τον Μάρτιο του 2020 περισσότερες από ένα εκατομμύριο αλληλουχίες του κορωνοϊού που βαφτίστηκε Sars-Cov-2.

Στις 23 Νοεμβρίου, επιστήμονες από την Μποτσουάνα ανέβασαν στην επίμαχη, δημόσια βάση δεδομένων 99 αλληλουχίες γονιδιώματος του Sars-Cov-2. Οπως και οι περισσότερες υποβολές που έγιναν εκείνη τη μέρα, σχεδόν όλες ήταν το κυρίαρχο στέλεχος Δέλτα. Τρεις όμως έδειχναν διαφορετικές, πρωτόγνωρες.

Λίγες ώρες αργότερα, μία ανεξάρτητη ομάδα από τη Νότια Αφρική ανέβασε επτά σχεδόν ίδια γονιδιώματα. Οι επιστήμονες πρόσεξαν πως το νέο στέλεχος εμφάνιζε ανησυχητικά υψηλό αριθμό μεταλλάξεων στα γονίδια της πρωτεΐνης-ακίδας που χρησιμοποιεί ο ιός προκειμένου να εισβάλει στα ανθρώπινα κύτταρα – σχεδόν οι μισές από αυτές, μάλιστα, είχαν εντοπιστεί και στα προγενέστερα στελέχη ανησυχίας (Αλφα, Βήτα, Γάμμα και Δέλτα) ή είχαν προβλεφθεί σε εργαστηριακά πειράματα ενίσχυσης της ικανότητας του ιού να προσκολλάται στα ανθρώπινα κύτταρα. Οι επιστήμονες γνωστοποίησαν τις ανησυχίες τους στις υγειονομικές αρχές και άρχισαν αμέσως να ερευνούν πόσο διαδεδομένο ήταν αυτό το νέο στέλεχος. Καθώς όμως είχαν μοιραστεί ήδη τις αλληλουχίες με τον κόσμο, πριν καν καταλάβουν περί τίνος επρόκειτο, έδωσαν τη δυνατότητα και σε άλλους επιστήμονες, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, να τις μελετήσουν. Χρειάστηκαν μόλις λίγες ώρες από την κοινοποίηση για να ανέβει ένα πρώτο ποστ σε εκείνη τη γωνιά του Ιντερνετ όπου συζητούν ειδικοί σε γονιδιώματα ιών τις νέες αλληλουχίες.

Οι μεταλλάξεις στο νέο στέλεχος  θορύβησαν κι εκείνους. Σύντομα, βαφτίστηκε Β.1.1.529 και προτεραιοποιήθηκε για περαιτέρω έρευνα. Απαξ και παρουσιάστηκαν τα επιπλέον στοιχεία που συγκέντρωσαν οι τοπικές ομάδες στη Νότια Αφρική, ο ΠΟΥ το χαρακτήρισε στέλεχος ανησυχίας, το πέμπτο κατά σειρά, δίνοντάς του την ονομασία Ομικρον. Είχαν περάσει μόλις 72 ώρες από την αρχική ανακάλυψη.

Οχι ότι ήταν η πρώτη φορά που διαπρέπουν οι νοτιοαφρικανοί επιστήμονες: πρώτοι εκείνοι επεσήμαναν στον ΠΟΥ, στις 4 Δεκεμβρίου του 2020, ανησυχητικές μεταλλάξεις του κορωνοϊού, συνεισφέροντας στην ταυτοποίηση της Αλφα στο Ηνωμένο Βασίλειο. Στην πραγματικότητα, από την αρχή της πανδημίας, μελέτες τους μνημονεύονται τακτικά σε έγκυρες επιστημονικές επιθεωρήσεις. «Η επιστημονική αριστεία θα έπρεπε να χειροκροτείται, όχι να τιμωρείται», διαμαρτυρήθηκε εντούτοις πικραμένη το Σαββατοκύριακο η νοτιοαφρικανική κυβέρνηση, μπροστά στο μπαράζ των ταξιδιωτικών περιορισμών που επιβλήθηκαν στην περιοχή, με ό,τι αυτό συνεπάγεται οικονομικά για αυτήν – κι ας θεωρούν πολλοί ειδικοί πως ίσως είναι ήδη αργά για να ανακοπεί η εξάπλωση της Ομικρον. Θα χρειαστούν μερικές ημέρες ακόμα για να μάθουμε αν το νέο στέλεχος του κορωνοϊού είναι, εκτός από πιο μεταδοτικό, και πιο επικίνδυνο. Εκείνο που ήδη γνωρίζουμε, είναι πως αυτή η εν δυνάμει σοβαρή νέα παγκόσμια απειλή θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί. Οπως έγραψε χαρακτηριστικά στην «Guardian» ο Γκόρντον Μπράουν, πρώην πρωθυπουργός της Βρετανίας και νυν πρεσβευτής του ΠΟΥ, «παρά τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις των υγειονομικών ηγετών, η αποτυχία μας να εμβολιάσουμε τους ανθρώπους στον αναπτυσσόμενο κόσμο μάς γυρίζει τώρα μπούμερανγκ».

Το ποσοστό του πληθυσμού που έχει εμβολιαστεί πλήρως κατά της Covid-19 ανέρχεται στο 60% στις ΗΠΑ, στο 63,5% στην Ελλάδα, στο 70% στη Γαλλία, στο 77% στην Κίνα και στο 6% στην Αφρική. Η COVAX, η παγκόσμια πρωτοβουλία για την ισότιμη πρόσβαση στα εμβόλια, είχε αρχικά δεσμευτεί να διανείμει δύο δισεκατομμύρια δόσεις εμβολίων μέχρι τα τέλη του έτους. Τον Σεπτέμβριο αναθεώρησε τον στόχο αυτό στο 1,425 δισεκατομμύριο. Καθώς μπαίνουμε στον Δεκέμβριο, έχουν αποσταλεί μόλις 537 εκατομμύρια. Η διαδικασία βέβαια επιταχύνεται, μόνο τον Οκτώβριο στάλθηκαν 111 εκατομμύρια δόσεις, επιπλέον 900 εκατομμύρια αναμένεται να αποσταλούν άμεσα – δεν είναι όμως καθόλου βέβαιο ότι τα αναπτυσσόμενα έθνη είναι προετοιμασμένα, από πλευράς επιμελητείας, για αυτή την εισροή, και δεν λείπουν ούτε από εκεί ο δισταγμός και η αντίσταση στα εμβόλια που τροφοδοτούν ο φόβος και η παραπληροφόρηση στις πλουσιότερες χώρες.

Κάθε μέρα που περνάει, γίνονται παγκοσμίως έξι φορές περισσότερες ενισχυτικές δόσεις από ό,τι πρώτες δόσεις σε χαμηλού εισοδήματος χώρες. Κι ας προειδοποιούν συνεχώς οι επιστήμονες πως κανείς δεν θα είναι ασφαλής, μέχρι να είμαστε όλοι ασφαλείς. Οσο για τη συζήτηση περί άρσης της πνευματικής ιδιοκτησίας των εμβολίων, την Παρασκευή ανακοινώθηκε η αναβολή μιας σχετικής συνάντησης του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου που είχε προγραμματιστεί για αυτή την εβδομάδα στην Ελβετία. Ο λόγος: το ξέσπασμα της Ομικρον.