«Απέναντι στη λήθη»

Ενα όχι και τόσο γνωστό επεισόδιο της εβραϊκής, αλλά και κυπριακής Ιστορίας αξιοποιεί η Νάσια Διονυσίου στη νουβέλα «Τι είναι ένας κάμπος» (εκδ. Πόλις), που κυκλοφόρησε πρόσφατα: τα βρετανικά στρατόπεδα της Αμμοχώστου, όπου μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου κρατήθηκαν εβραίοι πρόσφυγες. Πρόκειται για τους «κάμπους» που υπονοεί ο τίτλος – τα αγγλικά «camps» στο πρωτότυπο πριν υποστούν τη γλωσσική μεταποίηση.

Η φόρμα που επιλέγει η 42χρονη συγγραφέας από τη Λευκωσία για να αφηγηθεί την ιστορία της είναι οι ημερολογιακές καταγραφές του κύπριου δημοσιογράφου Φαίδωνα, ο οποίος προσκαλείται στα στρατόπεδα για να ακούσει τις μαρτυρίες των επιζώντων του Ολοκαυτώματος πριν περάσουν στην Παλαιστίνη. «Ρωτιέμαι αν τούτο μονάχα αρκεί: το να μιλήσει κανείς την αλήθεια κι έτσι να σταθεί απέναντι στη λήθη. Απέναντι, εννοώ απ’ τη μεριά της ανθρωπιάς. Λέω πως, ναι, έστω, αρκεί» μονολογεί κάποια στιγμή ο Φαίδων. Ο πρώτος που συναντά είναι ο Μωυσής, «πρόσωπο ψημένο, Ρωμανιώτης απ’ τα Γιάννενα, που πολέμησε στο μέτωπο της Αλβανίας». Θα ακολουθήσουν δύο άντρες από Πολωνία και Ουγγαρία και μία γυναίκα από τη Βουλγαρία, πριν η αφήγηση διακοπεί από την πρώτη εκ των παράλληλων ιστοριών: μια αγρότισσα που κρύβει στο σπίτι της έναν γερμανό αιχμάλωτο που δραπέτευσε. Οι άλλες δύο είναι η Εβραία της Θεσσαλονίκης, που μέσα από την ανάμνηση ενός σεφαρδίτικου τραγουδιού μνημονεύει τους νεκρούς της πόλης, και ένας νεαρός οδηγός, που βγάζει κρυφά μερικά παιδιά από το στρατόπεδο. Τα εμβόλιμα επεισόδια δίνουν στη συγγραφέα την ευκαιρία να ενσωματώσει στοιχεία της κυπριακής διαλέκτου σε μια νουβέλα, όπου η μνήμη και οι διακλαδώσεις της γλώσσας κυριαρχούν.  Η επίδραση των μαρτυριών στον δημοσιογράφο, άλλωστε, είναι τόσο καταλυτική ώστε ο ίδιος αρχίζει να αισθάνεται τη μεταφυσική παρουσία του ποιητή Πάουλ Τσέλαν, κατεξοχήν «μάρτυρα» του Ολοκαυτώματος και ποιητή στη «γλώσσα των δολοφόνων». Τον βλέπει να περιφέρεται μέσα στο στρατόπεδο: «Εδινε την εικόνα ενός περιπλανώμενου, κάποιου που βρισκόταν κάπου όπου δεν έπρεπε να βρίσκεται κι έλειπε από εκεί όπου θα έπρεπε να ήταν». Με τον καιρό ο Φαίδων γίνεται, κατά κάποιον τρόπο, μάρτυρας της δημιουργίας της «Φούγκας του θανάτου».

ΣΕΦΕΡΗΣ. Την ίδια στιγμή το αίσθημα που διαπερνά τη νουβέλα, αλλά και συγκεκριμένες γλωσσικές λύσεις, δεν κρύβουν τις αναφορές της στις «Μέρες» και την ποίηση του Σεφέρη. «Πλάγιασα με τη σκέψη των ανθρώπων με τις στιγματισμένες ζωές» γράφει ο Φαίδων και απηχεί σχεδόν μια σεφερική διατύπωση. Ή: «Ο τόπος μας είναι μικρός, οι καλλιέργειες ρημαγμένες, δεν αργεί ο καιρός που θα σωθεί το στάρι, το λιόλαδο, τα σταφίδια, οι στέρνες άρχισαν κιόλας να στεγνώνουν» (κατά το «Ο τόπος μας είναι κλειστός»).