Θρήνος για ένα χαμάμ

«Στα μάτια μου μπροστά σε κόψανε κομμάτια

αλιά, τα μάτια ετούτα καθρεφτίσαν το χαμό σου»

Ο ηδονιστής ποιητής Γκαζαλί Ντελή Μπιραντέρ, που ακούγεται σ’ αυτούς τους στίχους, θα καταφύγει αρκετές φορές στον ανθρωπομορφισμό, τις μαυλιστικές μεταφορές και παρομοιώσεις, για να αποδώσει τον θρήνο του. Ο υπήκοος του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς έχει χάσει μόλις το παραθαλάσσιο χαμάμ στην εξοχή της Κωνσταντινούπολης (Μπεσίκτας), αυτό που έχτισε ύστερα από ταπεινωτικό έρανο σε μεγαλόσχημους της εποχής του (1520 – 1566). Εχει χάσει τη Μονιά των Λυγερών, όπως ο ίδιος το ονομάζει, δίνοντας τον τίτλο και στην έκδοση του «Ροδακιού» με τη μετάφραση και την υποδειγματική επιμέλεια του Δημήτρη Χουλιαράκη. Με τον τίτλο αυτό ο τελευταίος συνεχίζει τις επιλογές από την αθέατη πλευρά της οθωμανικής λογοτεχνίας («Η βόμβα», «Ο σεβντάς για την Ελίφ», «Σύρε κι έλα με μάγους και βαμπίρ», «Η κακούργα καλλονή», «Χωρατά του Μπεκρή Μουσταφά Αγά», «Ενός γαϊδάρου ντέρτι», όλα σε προσεγμένες εκδόσεις του «Ροδακιού» τα τελευταία χρόνια).

Στη νέα έκδοση τα προλεγόμενα του Χουλιαράκη ανοίγουν κάθε φορά τον δρόμο για να ακολουθήσουν οι στίχοι του Μπιραντέρ – με τον τρόπο του ενιαίου αφηγήματος και σε γλώσσα που εναρμονίζεται επιτυχώς με το ύφος της προφορικής αναπόλησης. Ολα ξεκινούν με το «Cerrname», το ποίημα που γράφει ο πρώην γραμματικός του πρίγκιπα Κορκούντ, προς εύρεση χορηγιών για το χαμάμ που θέλει να ανοίξει στην ακροθαλασσιά:

«[…] Οι στοχαστές εδώ νυχτόημερα να μένουν

κι από τις έριδές τους ο αχός ως και τον Κρόνο να τραντάζει

Αριά και πού φιλοθρήσκοι ν’ ανταμώνουνε σ’ αυτό,

το λακριντί τους σιγαλά να κουφοβράζει

Καμιά φορά άνθρωποι των γραμμάτων να συνάζονται

κι ο ένας στον άλλο αβρά να μαρτυρά πόσο τονε παθιάζει […]

Το συγκρότημα με τους κήπους, τις διάφορες οικίες και το τέμενος με τεκέ δερβίσηδων χτίζεται τελικά το 1525 και γίνεται όντως πόλος έλξης για την αφρόκρεμα της Κωνσταντινούπολης – της «Παϊτάχτ», όπως λέγεται η Πρωτεύουσα. Είναι μία από τις πολλές ονομασίες της στο σώμα των οθωμανικών πηγών, όπως διαβάζουμε στις Σημειώσεις του μεταφραστή, απαραίτητο βοήθημα στην παρακολούθηση της ολιγοσέλιδης συναρπαστικής ιστορίας. Το θερμόλουτρο, ωστόσο, θα μπει στο στόχαστρο άλλων επιχειρήσεων της περιοχής, οι ιδιοκτήτες των οποίων θα αντεπιτεθούν. Ο Πιρί Πασάογλου Μεχμέντ Τσελεμπή οργανώνει καμπάνια δυσφήμησης και καταφέρνει να πείσει τον βεζίρη Ιμπραήμ Πασά να γκρεμίσει το χαμάμ. Είναι τότε που ο Μπιραντέρ συνθέτει σε 25 δίστιχα το «Kaplucaname», «το πρώτο και σύμφωνα με τους μελετητές ένα από τα πιο ατμοσφαιρικά “χαμάμιε” – ποιήματα ήγουν που καταγίνονται αποκλειστικά με τα τουρκικά λουτρά και τις εμπειρίες των θαμώνων τους, εισάγοντας έτσι μια νέα, πλουμιστή νότα στο φαντασμαγορικό ριπίδι της παλατιανής οθωμανικής ποίησης», κατά την επισήμανση του Χουλιαράκη. Το ποίημα δεν έχει πάντως δημοσιευτεί μέχρι σήμερα και η πατρότητα των έξι δίστιχων που παρατίθενται (ένα εξ αυτών στην αρχή του δικού μας σημειώματος)  καλύπτεται με μυστήριο. Μετά την καταστροφή απευθύνει στίχους και στον πατέρα του πάτρονά του Ασίκ Τσελεμπή, ο οποίος υπηρετεί ως θρησκευτικός δικαστής:

«Η ερημιά μου, φίλοι, είν’ αβάσταχτη^. Πύργους στην άμμο

έχτισα

τον λαμπρό μου πόθο για υστεροφημία τώρα πια τον έπνιξα»

Από το 1531 ο Μπιραντέρ ζει σε προάστιο της Μέκκας, όπου οργανώνει συμπόσια και οινοποσίες. Λίγο πριν πεθάνει, το 1534, αφήνει μία έμμετρη επιστολή προς φίλους του, όπου αναπολεί τις εμπειρίες μιας ζωής:

«Ο,τι έχεις φτιάξει στο Μπεσίκτας ερειπώνεται ολοένα

για το Θεό, πώς μπορεί τούτ’ η γωνιά λατρευτή για σε να είναι;…

Κάτω εδώ ξεψύχησα απ’ τη λάβρα την άγρια μεμιάς

πιο παγερό κι από το χιόνι αυτό που μου ‘λαχε δεν είναι;»

Μια τελευταία ψηφίδα για τον κόσμο του Γκαζαλί Ντελή Μπιραντέρ από το σημείωμα του μεταφραστή: «Η ατιθάσευτη, πληθωρική και αντιφατική αυτή ιδιοσυγκρασία ήταν αδύνατο να χωρέσει στον πνιγερό και χαμαίζηλο κόσμο των γραφιάδων, των Σούφι και του θρησκευτικού κατεστημένου. Γι’ αυτό κι εκείνοι τον έκριναν με τα δικά τους μέτρα ως “ακόλαστο” και “διεστραμμένο” κοτσάροντάς του υποτιμητικά το παρανόμι Σαλός Αδερφός».