Λήξη προσωρινής κράτησης και απελευθέρωση κρατουμένων. Ποιος φταίει;

Ο θεσμός της προσωρινής κράτησης, αν και δεν έχει τιμωρητικό χαρακτήρα, γιατί κάτι τέτοιο θα αντέβαινε σε μια βασική κατάκτηση του νομικού πολιτισμού που είναι το τεκμήριο της αθωότητας, εντούτοις είναι από τη φύση του προβληματικός, γιατί προσπαθεί να συμβιβάσει την αρχή ότι κανείς δεν φυλακίζεται μόνο με την υπόνοια τέλεσης ενός εγκλήματος, με το συμφέρον της κοινωνίας να προστατεύονται οι πολίτες και να τιμωρούνται αποτελεσματικά οι δράστες των εγκλημάτων.

Λόγω δε των ιδιαιτεροτήτων της, η προσωρινή κράτηση πρέπει να είναι και κυριολεκτικά προσωρινή, δηλαδή να ολοκληρώνεται σε πολύ σύντομο χρόνο η προδικασία και να παραπέμπεται ο κατηγορούμενος σε δίκη ώστε να κριθεί από τον φυσικό του δικαστή. Εντούτοις, στην πράξη παρατηρείται συχνά καθυστέρηση στην ολοκλήρωση της κύριας ανάκρισης, ώστε να εξαντλείται το ανώτατο όριο της προσωρινής κράτησης που θέτει ο δικονομικός νομοθέτης χωρίς να έχει ακόμη ολοκληρωθεί η προδικασία. Τότε η απόλυση του υποδίκου από τις φυλακές είναι μονόδρομος, με μια «κοινή γνώμη» να εξεγείρεται για την καθυστέρηση στην απονομή της δικαιοσύνης, αποδίδοντας το φαινόμενο στην «οκνηρία» των δικαστικών λειτουργών.

Είναι σαφές ότι διαχρονικά η εύκολη λύση για να εξηγηθεί η παθογένεια ενός φαινομένου είναι η εύρεση ενός αποδιοπομπαίου τράγου, που θα αναλάβει την ευθύνη. Ωστόσο, εάν το ζήτημα παύσει να αποτελεί αντικείμενο εκλαϊκευμένων συζητήσεων και αναζητηθούν οι πραγματικές του αιτίες, τα συμπεράσματα που θα προκύψουν θα είναι τελείως διαφορετικά. Ισως δεν είναι ευρύτερα γνωστό  ότι στο πρώιμο στάδιο της ποινικής δίωξης το αποδεικτικό υλικό που υπάρχει στα χέρια των δικαστικών αρχών είναι συχνά ελλιπές και χρήζει συμπλήρωσης, χωρίς ωστόσο να υπάρχει καμία υποδομή προς τούτο. Ο ανακριτής, για όσο διαρκεί η κύρια ανάκριση, έχει μόνο έναν γραμματέα να τον συνεπικουρεί κατά την άσκηση του έργου του, και καμία παροχή επιστημονικής και τεχνικής συνδρομής επί θεμάτων των οποίων η μελέτη απαιτεί ειδικές γνώσεις. Η περιπλοκότητα των υποθέσεων και η αναγκαιότητα εξιχνίασης των εγκλημάτων προϋποθέτουν εξειδικευμένους επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων, που να συνεπικουρούν το έργο του Εισαγγελέα και του Ανακριτή. Και ενώ είναι πάγιο και διαχρονικό αίτημα των δικαστικών ενώσεων η σύσταση ενός σώματος που θα συμβάλει στην ταχύτερη και αποτελεσματικότερη απονομή της ποινικής δικαιοσύνης, εντούτοις παραμένει εξίσου διαχρονική η άρνηση των εκάστοτε κυβερνήσεων να αναλάβουν τη δαπάνη ενός τέτοιου εγχειρήματος. Ενώ δεν πρέπει να λησμονείται και το γεγονός ότι ακόμη και μετά την παραπομπή του κατηγορουμένου σε δίκη, η παθογένεια της καθυστέρησης συνεχίζεται με τα παρελκυστικά αιτήματα αναβολών, με την κατάχρηση του δικονομικού χρόνου από τους διαδίκους και με την έλλειψη αιθουσών στα δικαστικά μέγαρα.

Εν κατακλείδι, ο αριθμός των υποθέσεων διογκώνεται και αυτές γίνονται ολοένα πιο πολύπλοκες, οι δικαστικοί λειτουργοί τις περισσότερες φορές δεν έχουν ούτε τη στοιχειώδη γραμματειακή υποστήριξη και η απογύμνωση του συστήματος απονομής της δικαιοσύνης από θεσμούς απολύτως αναγκαίους για την εύρυθμη λειτουργία της, όπως η σύσταση δικαστικής αστυνομίας, στερεί από τις δικαστικές αρχές κάθε δυνατότητα ευελιξίας και αυτάρκειας. Η λύση δεν είναι η συλλήβδην απαξίωση της Δικαιοσύνης με την επιπόλαιη και ρηχή υιοθέτηση της άποψης ότι για όλα φταίνε οι δικαστές, αλλά η συνειδητοποίηση ότι ένα σύγχρονο κράτος δικαίου οφείλει να επενδύσει στη στελέχωση και στις υποδομές της Δικαιοσύνης.

Η Αικατερίνη Μάτση είναι αντεισαγγελέας Εφετών, Β’ αντιπρόεδρος της Ενωσης Δικαστών και Εισαγγελέων