Λογική κι ευαισθησία σε μια αριστερή εφημερίδα

Η Χριστίνα Πουλίδου υπήρξε για πολλά χρόνια δημοσιογράφος και στο νέο της μυθιστόρημα διάλεξε ένα οικείο περιβάλλον. Μέσα από τη ζωή μιας «αριστερής» εφημερίδας ακολουθούμε την πορεία των συντακτών της στους δαιδάλους μιας μελλοντικής επικαιρότητας. Για τη συγγραφέα είναι φανερό ότι ο κόσμος (έτσι όπως τον έχει γνωρίσει τουλάχιστον η δική μας γενιά) έχει τελειώσει και θέλω να περιγράψω τούτο το σκηνικό.

Ο κόσμος μας έχει τελειώσει με έναν διαφορετικό τρόπο – οι προηγούμενοι κύκλοι ολοκλήρωναν την πορεία τους συνήθως ύστερα από μια μεγάλη καταστροφή, με έναν κόσμο πληγωμένο μεν, αλλά γεμάτο προσδοκίες πως η επόμενη περίοδος θα ήταν καλύτερη για τους ίδιους και τα παιδιά τους. Και συνήθως ήταν! Τώρα είμαστε μάρτυρες μιας εποχής γεμάτης αβεβαιότητες, με γενικευμένη αμφισβήτηση αξιών και ιδεών. Η νεωτερικότητα και η πρόοδος που γαλούχησαν τις φιλελεύθερες δημοκρατίες μας γέννησαν και μεγάλες ανισότητες διαφόρων μορφών, αλλά ταυτόχρονα βελτίωσαν τη ζωή των ανθρώπων παγκοσμίως.

Σήμερα είμαστε σε τραγικά αδιέξοδα. Ο πλανήτης μας βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο, ο έλεγχος της τεχνολογίας είναι εκτός των κοινωνιών και των θεσμών, ο πλούτος είναι υπερβολικά συγκεντρωμένος, απειλείται δηλαδή το οικοδόμημα της νεωτερικότητας. Αυτό το σύγχρονο «τέλος εποχής», χωρίς μια συγκροτημένη πρόταση για την επόμενη μέρα, φοβίζει την Πουλίδου. Μεταφέρει λοιπόν τους χρόνους της λίγα χρόνια μπροστά, με την προσδοκία μιας ανατροπής. Δεν θέλει να περιγράψει έναν δυστοπικό κόσμο, χωρίς ελπίδα διαφυγής. Γιατί αξιώνει ένα κάποιο φως να έρχεται από τον ορίζοντα.

Στο μυθιστόρημα, η πολιτική – με την κυριολεκτική της σημασία – είναι το κομβικό σημείο: «Η Νίκη άδειαζε το πλυντήριο πιάτων και έβλεπε τώρα πεντακάθαρα ότι από τα φοιτητικά της χρόνια οι παρέες της περνούσαν μέσα απ’ το πρίσμα της πολιτικής. Αφού τα πάντα είναι πολιτική, πώς αλλιώς να γίνει, αναρωτιόταν βάζοντας τα μαχαιροπίρουνα στη θέση τους. Θέλει και ρώτημα; Μπορείς να κάνεις χωριό με ανθρώπους που έχουν συμπεριφορά αποκλίνουσα απ’ τη δική σου σε θεμελιώδη ζητήματα – στην κοινωνική ηθική, την οργάνωση της κοινωνίας, της χώρας, στην αγωγή του πολίτη;». Το background είναι μια «αριστερή» εφημερίδα, γιατί μόνον εκεί μπορούν να υπάρχουν ιδεολογικές διαφορές, δηλαδή διενέξεις χωρίς ταπεινά κίνητρα (ακριβώς όπως γράφει ο Jacques Julliard στο βιβλίο «Oι αριστερές της Γαλλίας», όπου υποστηρίζεται ότι στην παράδοση αυτή μπορούν άνετα να συνυπάρχουν ο Βολταίρος με τον Ρουσό, ο Σαρτρ με τον Καμί, ο Μαντέζ Φρανς με τον Μιτεράν!). Στην αριστερή εφημερίδα συνυπάρχουν ο διανοούμενος και ο κομματικός, η με παιδεία και ευαισθησίες δημοσιογράφος μαζί με τον αντισυστημικό / αντιεξουσιαστή συνάδελφό της και συγκρούονται με βάση τις ιδέες τους. Ολοι έχουν δικαίωμα στην αριστερή ταυτότητα – όπως συνέβη και στην ελληνική πολιτική ιστορία, όπου συνυπήρξαν σπουδαίες προσωπικότητες και διανοούμενοι πολιτικοί μαζί με άλλους… απλώς ακατονόμαστους.

Επίσης η Πουλίδου είναι μία από τις πιο φανατικές Ευρωπαίες. Γι’ αυτήν η Ευρώπη είναι ο κήπος της Εδέμ. Ολη η ζωή της Νίκης στην εφημερίδα είναι μια διαρκής μάχη υπεράσπισης της Ευρώπης – του καλού, απέναντι σ’ αυτούς που την υπονομεύουν, του κακού. Και όπως στη Γένεση τελικά βλέπουμε την επικράτηση του «κακού», αφού ο Κάιν σκοτώνει τον Αβελ, έτσι και η Πουλίδου νιώθει να τη στοιχειώνει ο φόβος του κακού, της διάλυσης της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

ΟΙ ΗΡΩΕΣ. Αν θα αναγνώριζα κάποιο χαρακτηριστικό στη συγγραφέα, πέραν της ικανότητάς της να γράφει ιστορίες με γοητευτικό τρόπο, είναι πως αγαπάει τους ήρωές της. Δεν «χρησιμοποιεί» τους πρωταγωνιστές της. Θεωρεί πως την ιστορία τη γράφουν οι παρέες και κατεξοχήν οι άνθρωποι, ο καθένας χωριστά. Αν δεν κατανοήσεις τους ανθρώπους (τις αδυναμίες τους, την ιστορία τους, τις φανερές και κρυμμένες αξίες τους), δεν μπορείς να αναγνωρίσεις, να κατανοήσεις και (γιατί όχι;) να αλλάξεις τα πράγματα.

Στο βιβλίο της ο δημοσιογράφος Μπάρκας, ο άνθρωπος του κόμματος στην εφημερίδα, τμήμα της «αντιπαθητικής», κατά την κρίση μου, Αριστεράς, στο τέλος γίνεται συμπαθητικός. Κι αυτό δεν εξελίσσεται με έναν τρόπο παλιάς ελληνικής ταινίας, αλλά μέσα από την πίστη πως ο κάθε άνθρωπος έχει έναν καλό εαυτό που χρειάζεται μια ιδιαίτερη κατάσταση για να έρθει στην επιφάνεια (κάτι που θα έκανε τον Χομπς να αγανακτήσει!).

Ενώ πρόκειται για πολιτικό μυθιστόρημα, ο τρόπος που συγκροτούνται οι βασικοί ήρωες, οι προσωπικές τους αγωνίες, οι σχέσεις τους (οικογενειακές, φιλικές, επαγγελματικές), ακόμη και η σωματική και ψυχική τους υγεία, οδηγούν τον αναγνώστη σε πιο περίπλοκες προσεγγίσεις. Στο τέλος δεν είναι καθαρό (και αυτό το θεωρώ εξαιρετικό πλεονέκτημα) αν τα πολιτικά γεγονότα τούς διαμορφώνουν ή οι ψυχοδυναμικού τύπου αντιδράσεις οδηγούν την ανταπόκρισή τους στα γεγονότα.

Η γραφή της Πουλίδου δεν ανήκει στον ρομαντισμό. Δεν προσπαθεί να κινητοποιήσει το συναίσθημα δίνοντας μεγάλη δόση συγκίνησης. Αντιθέτως, προσπαθεί να κινητοποιήσει τη λογική μας, να μας φέρει στα συγκαλά μας, και αν διά της λογικής κινητοποιηθεί και το συναίσθημά μας, ακόμη καλύτερα. Καταλήγοντας, ως παίγνιο θα έλεγα πως η Πουλίδου μάς κοροϊδεύει, καθώς με ένα εξαιρετικό τέχνασμα ανατρέπει τη λογική που είχε χτίσει σε κάθε σελίδα. Η άποψη πως κάθε θέμα (συμπεριλαμβανομένων των διαπροσωπικών σχέσεων) είναι πολιτικό ανατρέπεται ξαφνικά, αφού ο επανακαθορισμός και η επανατοποθέτηση των ηρώων στο πλέγμα των σχέσεών τους προκαλούνται από ένα μη πολιτικό θέμα. Κι αυτό κάνει το βιβλίο εξαιρετικά ενδιαφέρον.

Ο Χρήστος Δερβένης είναι καθηγητής Χειρουργικής και αντιπρόεδρος στον Κύκλο Ιδεών