Ο Λουκασένκο {LF}δεν είναι τίποτα χωρίς τη στήριξη του Πούτιν

«Cui bono?». Το περίφημο λατινικό ερώτημα τίθεται συνήθως από ερευνητές που προσπαθούν να εξιχνιάσουν ποινικά εγκλήματα, μπορεί να επιστρατευθεί όμως και για γεωπολιτικά εγκλήματα, διπλωματικούς εκβιασμούς σαν αυτόν που επιχειρούσε από το καλοκαίρι ο λευκορώσος δικτάτορας Αλεξάντερ Λουκασένκο σε βάρος της ΕΕ, σωρεύοντας μετανάστες που ο ίδιος έφερνε από τη Μέση Ανατολή, και δη το ιρακινό Κουρδιστάν, στα σύνορα της χώρας με την Πολωνία – και δευτερευόντως με τη Λιθουανία και τη Λετονία. «Ποιος ωφελείται;». Γραπτές αποδείξεις δεν διαθέτουμε, ούτε πρόσβαση στις συνομιλίες ανάμεσα στον Λουκασένκο και τον ισχυρό του σύμμαχο, τον Βλαντίμιρ Πούτιν. Ουδείς στην Ευρώπη όμως μπορεί να τρέφει αυταπάτες όσον αφορά τον ρόλο της Ρωσίας σε αυτή την κρίση, που φάνηκε μεν τις τελευταίες ημέρες να τείνει προς αποκλιμάκωση, μπορεί όμως να ξαναφουντώσει ανά πάσα στιγμή.   

Για να το πούμε απλά, ο Λουκασένκο δεν είναι τίποτα χωρίς τη στήριξη του Πούτιν, δεν διαθέτει παρά ένα περιορισμένο περιθώριο δράσης. Τα φορτωμένα με μετανάστες αεροπλάνα που προσγειώνονταν στο Μινσκ, λοιπόν, ασφαλώς δεν διέφευγαν της προσοχής του Κρεμλίνου που, στην καλύτερη περίπτωση, άφησε τον λευκορώσο ηγέτη να κάνει τα δικά του προκειμένου να ασκήσει πίεση στην Ευρώπη. Οταν βέβαια ο Λουκασένκο απείλησε να κόψει, σε περίπτωση ενίσχυσης των ευρωπαϊκών κυρώσεων, τη ροή του φυσικού αερίου προς την Ευρώπη, ο Πούτιν τον έβαλε στη θέση του – αλλά με αυτόν τον τρόπο απλώς θύμισε ποιος αποφασίζει. «Σε αυτή την κρίση», σημειώνει στη «Le Monde» ο Ζαν-Σιλβέστρ Μονγκρενιέ, ερευνητής στο Γαλλικό Ινστιτούτο Γεωπολιτικής, «η Ρωσία επιδιώκει κυρίως να πλασαριστεί ως “αφεντικό” της ζώνης και υποχρεωτικός συνομιλητής των Δυτικών. Ταυτόχρονα, το διακύβευμα για τη Μόσχα είναι να “δουλέψει” πάνω στις διαχωριστικές γραμμές της Ευρώπης. Γνωρίζουμε τις πρόσφατες εντάσεις ανάμεσα στην Πολωνία και τις Βρυξέλλες, αυτή η κρίση είναι μια ευκαιρία να δει αν τα προβλήματα μπορεί να οξυνθούν. Με απώτερο στόχο τη διάλυση της ΕΕ και του ΝΑΤΟ».  

Η Μόσχα, θυμίζει ο γάλλος ερευνητής, βλέπει με καλό μάτι ό,τι μπορεί να εντείνει την αναταραχή. Ανήκει σε εκείνες τις δυνάμεις που δεν είναι ικανοποιημένες με την ισχύουσα διεθνή τάξη, δεν επιδιώκει λοιπόν να βελτιώσει τους όρους της συναλλαγής με τη Δύση αλλά να ανατρέψει τις ισορροπίες: «Υπάρχει, στον Βλαντίμιρ Πούτιν και τους ρώσους ηγέτες, μια βούληση ανακατάκτησης αυτού που χάθηκε, με όρους εδαφών, ισχύος και επιρροής, με τη διάλυση του σοβιετικού μπλοκ. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτό, οι άνθρωποι του Κρεμλίνου είναι έτοιμοι να κάνουν πολλά».   

Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μοιάζει βέβαια να πήραν τα μαθήματα της πρόσφατης ευρωπαϊκής ιστορίας, της μεταναστευτικής κρίσης του 2015, των διχασμών που προκάλεσε, της ανόδου του λαϊκισμού που έφερε: στήριξαν λοιπόν απαρέγκλιτα την Πολωνία στην υπεράσπιση των ανατολικών συνόρων της Ευρώπης, δρομολογώντας και νέο, τέταρτο γύρο κυρώσεων σε βάρος του Μινσκ. Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς πως η πολωνική κυβέρνηση είναι ο μεγάλος κερδισμένος της διαμάχης. Πριν από έναν μήνα η αμφισβήτηση του κυβερνώντος, υπερσυντηρητικού PiS βρισκόταν στο αποκορύφωμά της: στις 10 Οκτωβρίου μια διαδήλωση διαμαρτυρίας για την απολυταρχική και αντιευρωπαϊκή εκτροπή της συγκέντρωνε 100.000 ανθρώπους στη Βαρσοβία. Ολα αυτά όμως τα έβαλαν σε δεύτερη μοίρα η κρίση στα σύνορα και η πολεμική ρητορική για την ανάγκη προστασίας τους.  

Μαζί, σε δεύτερη μοίρα, πέρασε και το μπρα ντε φερ της Βαρσοβίας με τις Βρυξέλλες για τις παραβιάσεις του κράτους δικαίου, την υπονόμευση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης και, πιο πρόσφατα, την αμφισβήτηση της υπεροχής του ευρωπαϊκού δικαίου – έχουν περάσει μόλις τρεις εβδομάδες από τότε που ο πολωνός πρωθυπουργός απειλούσε την Ευρώπη ότι, αν ξεκινούσε έναν «τρίτο παγκόσμιο πόλεμο» εναντίον της χώρας του (παρακρατώντας τα κονδύλια που της αναλογούν από το ευρωπαϊκό σχέδιο ανάκαμψης), «θα υπερασπιστούμε εαυτούς με όλα τα όπλα που διαθέτουμε». «Οσο περισσότερο διαρκεί η διαμάχη που προκάλεσε ο λευκορώσος σατράπης», συνοψίζει ο Ζακ Ρουπνίκ, επίτιμος διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Διεθνών Ερευνών της Sciences Po, «τόσο περισσότερα οφέλη αποκομίζει το PiS και στην εσωτερική και στην ευρωπαϊκή πολιτική».  

Δεν φταίει βέβαια η Πολωνία για τον «υβριδικό πόλεμο» που εξαπέλυσε ο Λουκασένκο, θέλοντας να εκδικηθεί την Ευρώπη για τη σκληρή στάση που υιοθέτησε μετά τη νοθευμένη επανεκλογή του, τον Αύγουστο του 2020, και την άγρια καταστολή της λευκορωσικής αντιπολίτευσης. Δεν ευθύνεται η Ευρώπη για αυτή τη νέα προσπάθεια εργαλειοποίησης προσφύγων και μεταναστών για πολιτικό κέρδος. Εκτός αν έχει κάποιο δίκιο ο Αντονι Φάιολα όταν επισημαίνει στη «Washington Post» πως την αδυναμία που εκμεταλλεύθηκε ο Λουκασένκο τη δημιούργησε η απουσία προόδου στην ΕΕ όσον αφορά τη μεταρρύθμιση του συστήματος διαχείρισης ασύλου – σε συνδυασμό με την ανάθεση της προσφυγικής πολιτικής σε τρίτες χώρες, με βεβαρυμένο ιστορικό όσον αφορά την αντιμετώπιση των μεταναστών. Εκτός αν έχει κάποιο δίκιο και η Αννα Ιάσμη Βαλλιανάτου, ακαδημαϊκή υπότροφος στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα του Chatham House, όταν σημειώνει στη «Guardian» πως η ΕΕ ήταν η πρώτη που εισήγαγε τους πρόσφυγες ως διαπραγματευτικό μέσο στην εξωτερική πολιτική πληρώνοντας ουσιαστικά τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν προκειμένου να «κρατήσει μακριά» τους μετανάστες. Οπως λένε και οι Αγγλοσάξονες, «τροφή για σκέψη».