Ασπονδοι φίλοι ή ορκισμένοι εχθροί;

Για «βαθύ και αμοιβαίο έλλειμμα εμπιστοσύνης», που υπονομεύει τη συμφωνία για συνομιλίες γύρω από το ζήτημα των πυρηνικών οπλοστασίων Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας και περιορίζει τις πιθανότητες να υπάρξει μια συμφωνία για έλεγχό τους, έκαναν λόγο οι «Financial Times» την περασμένη Τετάρτη. Μία ημέρα, δηλαδή, μετά τη μαραθώνια τηλεδιάσκεψη που είχαν ο Τζο Μπάιντεν και ο Σι Τζινπίνγκ. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι κάτι ανάλογο ισχύει σε όλα τα μέτωπα, καθώς εκτός από την καχυποψία, ισχύει και το γνωστό «φοβάται ο Γιάννης το θεριό και το θεριό τον Γιάννη».

Οσο για τον υπόλοιπο κόσμο, μοιάζει καταδικασμένος να κινηθεί, τα επόμενα χρόνια ή και δεκαετίες, στους ρυθμούς του νέου Ψυχρού Πολέμου – όπως είχε συμβεί επί μισό και πλέον αιώνα, όταν στον πλανήτη κυριαρχούσαν οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ, μαζί με τις αντιθέσεις τους. Φάνηκε, άραγε, να αλλάζει κάτι μετά τα όσα είπαν οι δύο πρόεδροι και υπάρχει ελπίδα να μην επαναληφθεί η ιστορία; Η αλήθεια είναι πως ακόμη και οι πλέον αισιόδοξοι δεν διαθέτουν ισχυρά επιχειρήματα για να υποστηρίξουν κάτι τέτοιο…

Τζο Μπάιντεν και Σι Τζινπίνγκ – «φιλαράκια», «παλιοί γνώριμοι» ή «ορκισμένοι εχθροί»;

Ο Τζο Μπάιντεν και ο Σι Τζινπίνγκ γνωρίζονται από παλιά και καλά. Ο νυν πρόεδρος των ΗΠΑ ήταν αυτός, άλλωστε, που – ως αντιπρόεδρος του Μπαράκ Ομπάμα τότε – είχε μεταβεί στο Πεκίνο το 2013 προκειμένου να γνωρίσει από πρώτο χέρι τον νέο ισχυρό άνδρα της Κίνας και είχε μαζί του συνομιλίες διάρκειας 5,5 ωρών. Αυτό, ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν τους κάνει «παλιόφιλους», όπως προσφώνησε ο Σι τον Μπάιντεν κατά την έναρξη της τηλεδιάσκεψής τους. «Εχουν περάσει πολύ χρόνο μαζί. Είναι ικανοί να έχουν ουσιαστικές συνομιλίες, να είναι ευθείς μεταξύ τους, κάτι που τους βοηθά να είναι παραγωγικοί. Ομως, ο πρόεδρος Μπάιντεν δεν θεωρεί τον πρόεδρο Σι έναν παλιό φίλο», όπως διευκρίνισε ο αναπληρωτής εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου, Αντριου Μπέιτς. Μήπως τότε είναι εχθροί; Οχι βέβαια, επαγγελματίες πολιτικοί είναι, εξάλλου, και σε αυτό το επίπεδο τα συναισθήματα υποτάσσονται στα συμφέροντα.

Θέλουν πόλεμο ή ειρήνη ΗΠΑ και Κίνα;

Si vis pacem, para bellum (αν θέλεις ειρήνη, προετοίμαζε πόλεμο). Αυτό το ρητό θα μπορούσε να επικαλεστεί κάποιος αισιόδοξος για να καθησυχάσει όσους τρέμουν βλέποντας ΗΠΑ και Κίνα να εξοπλίζονται διαρκώς, να συγκεντρώνουν τις δυνάμεις τους και να απειλούνται. Η αλήθεια είναι, όπως σημειώνουν πολλοί ειδικοί και αναλυτές, ότι «κανείς από τους δύο δεν επιθυμεί πραγματικά ένα πόλεμο». Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει και πως είναι ορκισμένοι ειρηνιστές – απλώς παραμένουν ρεαλιστές, που συνειδητοποιούν ότι μια κατά μέτωπο σύγκρουση μπορεί να τους καταστρέψει όλους. Ειδικά καθώς υπάρχει πάντα και το «κουμπί» που ανοίγει την πόρτα της κόλασης, δηλαδή του πυρηνικού ολοκαυτώματος.

Είναι ρεαλιστικός ο «ανταγωνισμός με κανόνες» ανάμεσα σε δύο υπερδυνάμεις;

«Μου φαίνεται ότι καθήκον μας, ως ηγετών της Κίνας και των ΗΠΑ, είναι να διασφαλίσουμε πως ο ανταγωνισμός ανάμεσα στις χώρες μας δεν θα εξελιχθεί σε σύγκρουση, εκούσια ή ακούσια. Μόνο απλός και ευθύς ανταγωνισμός». Αυτό είπε ο Μπάιντεν στον Σι, ο οποίος, με τη σειρά του, παρομοίασε τις χώρες τους ως δύο γιγαντιαία πλοία που πλέουν και πρέπει να αποτραπεί πάση θυσία η σύγκρουσή τους. Εξαιρετικές και καθησυχαστικές, αναμφίβολα, οι προθέσεις τους. Ωστόσο, με το διακύβευμα να είναι τόσο μεγάλο – η παγκόσμια ηγεμονία και η κυριαρχία στις αγορές – δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς ότι Πεκίνο και Ουάσιγκτον θα λύσουν τις διαφορές τους γύρω από ένα τραπέζι, τηρώντας πιστά τους κανόνες και το διεθνές δίκαιο. Αλλωστε, το ερμηνεύουν διαφορετικά και κατά το δοκούν.

Υπάρχει ενδεχόμενο να συνεργαστούν έστω και σε ένα ζήτημα, όπως η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης;

Οπως σημειώνει και ο Νταρόν Ατζέμογλου, σε άρθρο του στο «Project Syndicate» που αναδημοσιεύουν σήμερα τα «ΝΕΑ», η απρόσμενη συμφωνία ΗΠΑ και Κίνας στο περιθώριο της διάσκεψης της Γλασκώβης γέννησε ελπίδες. Πολύ γρήγορα, όμως, αυτές διαψεύστηκαν όταν το Πεκίνο στήριξε την Ινδία, επιβάλλοντας μια κρίσιμη και επί τα χείρω αλλαγή στο κοινό ανακοινωθέν. Πλέον, οι περισσότεροι έχουν συνειδητοποιήσει ότι βασικό μέλημα των δύο υπερδυνάμεων δεν είναι η αντιμετώπιση της υπερθέρμανσης του πλανήτη – την οποία μοιάζουν να θεωρούν πλέον αναπότρεπτη – αλλά το ποια θα έχει το πάνω χέρι στην «πράσινη οικονομία».

Ποιος είναι σήμερα ο μεταξύ τους συσχετισμός – πού υπερτερούν οι ΗΠΑ και πού η Κίνα;

Πρακτικά, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να κυριαρχούν παντού, σε όλα τα επίπεδα. Διαθέτουν την πιο τρομακτική πολεμική μηχανή που έχει γνωρίσει ποτέ η ανθρωπότητα, όπως και το πιο ισχυρό νόμισμα παγκοσμίως. Ο πλούτος της Αμερικής παραμένει μεγαλύτερο από εκείνον της Κίνας, ενώ συνεχίζει να διατηρεί και το προβάδισμα στις νέες τεχνολογίες. Παράλληλα, έχει καταφέρει να είναι ενεργειακά αυτόνομη. Η αλήθεια, ωστόσο, είναι ότι η ψαλίδα κλείνει με ολοένα μεγαλύτερη ταχύτητα. Κάποια στιγμή, μάλλον σύντομα, οι δύο χώρες θα είναι πρακτικά ισοδύναμες – με ό,τι αυτό συνεπάγεται.

Είναι η Ταϊβάν το πιο επικίνδυνο μέτωπο που υπάρχει αυτή τη στιγμή;

Δεν χωράει αμφιβολία ότι οι πάντες έχουν στραμμένο το βλέμμα τους γύρω από την Ταϊβάν, ενώ πολλοί – ανάμεσά τους και κορυφαίοι στρατιωτικοί των ΗΠΑ – εκτιμούν ότι εκεί θα ξεσπάσει σύντομα ένα θερμό επεισόδιο, με άμεση εμπλοκή κινεζικών και αμερικανικών δυνάμεων, που θα κρίνει και ποιος έχει το πάνω χέρι στον Ειρηνικό. Το θέμα τέθηκε και στην τηλεδιάσκεψη των δύο προέδρων, χωρίς ωστόσο να μάθουμε εάν συμφωνήθηκαν βήματα εκτόνωσης. Το σίγουρο είναι ότι το Πεκίνο θεωρεί πως η Ταϊβάν του ανήκει και η Ουάσιγκτον, παρότι δεν την έχει αναγνωρίσει ως ανεξάρτητο κράτος, έχει δεσμευτεί να τη στηρίξει – και μάλιστα, δια στόματος Μπάιντεν και πιο ανοιχτά από ό,τι στο παρελθόν.

Βρίσκεται σε ύφεση ή έξαρση ο οικονομικός – εμπορικός πόλεμος ανάμεσα στις δύο χώρες;

Δύο ημέρες πριν από την τηλεδιάσκεψη Μπάιντεν – Σι, 24 αμερικανικές επιχειρηματικές ομοσπονδίες και ενώσεις ζήτησαν από τον πρόεδρο των ΗΠΑ να περιορίσει δραστικά τους δασμούς στα εισαγόμενα κινεζικά προϊόντα, οι οποίοι τους κοστίζουν δεκάδες δισ. δολάρια. Με την κίνησή τους αυτή επαναβεβαίωσαν ότι ο εμπορικός πόλεμος ανάμεσα στις δύο υπερδυνάμεις, ο οποίος ξεκίνησε επί προεδρίας Τραμπ και συνεχίζεται δεν είναι προς όφελος του αμερικανικού κεφαλαίου. Για την ώρα, ωστόσο, αν και οι δύο πλευρές αποφεύγουν περαιτέρω επιθετικές κινήσεις, δεν φαίνεται διατεθειμένες να προχωρήσουν σε μια μόνιμη εκεχειρία – θεωρώντας, προφανώς, ότι τα συμφέροντά τους είναι ευθέως ανταγωνιστικά.

Υπάρχει απάντηση της Δύσης στον νέο «Δρόμο του Μεταξιού»;  

Κατά την περιοδεία που πραγματοποίησε ο Τζο Μπάιντεν στην Ευρώπη τον περασμένο Ιούνιο, συμφώνησε με τους ευρωπαίους συνομιλητές του ότι ο νέος «Δρόμος του Μεταξιού» που μεθοδικά προωθεί η Κίνα αποτελεί την αιχμή του δόρατος στην προσπάθειά της να διευρύνει τη σφαίρα επιρροής της και να αποκτήσει όσο το δυνατόν περισσότερους δορυφόρους, σε κάθε ήπειρο. Αποφάσισαν, μάλιστα, να της βάλουν φραγμούς, συγκροτώντας το Συμβούλιο Εμπορίου και Τεχνολογίας (TTC), που συνεδρίασε για πρώτη φορά (αν και με προβλήματα) τον περασμένο μήνα στο Πίτσμπουργκ. Καθώς, όμως, το Πεκίνο δεν πρόκειται να εγκαταλείψει τα σχέδιά του, ο ανταγωνισμός με τη Δύση και πρωτίστως με τις ΗΠΑ θα αποτυπωθεί τα επόμενα χρόνια σε πολλές χώρες, προκαλώντας και πολιτικές αναταράξεις.

Σε ποιους ισχυρούς συμμάχους μπορούν να υπολογίζουν οι ΗΠΑ και σε ποιους η Κίνα;

Οι ΗΠΑ διαθέτουν συμμαχίες με μεγαλύτερη ιστορία και πιο ισχυρές βάσεις. Πέρα από την ΕΕ, η οποία τελικώς θα παραμείνει στο πλευρό τους παρά τις «γκρίνιες» και τις διαφωνίες της, αλλά και τη Βρετανία, έχουν πολλά στηρίγματα και στην περιοχή του Ειρηνικού: Την Αυστραλία (με την οποία δεν υπέγραψαν τυχαία την AUKUS), τη Νέα Ζηλανδία, την Ιαπωνία και αρκετά άλλα κράτη της περιοχής, που αναγνωρίζουν μια τεράστια απειλή στην Κίνα. Το Πεκίνο, με τη σειρά του, μπορεί αναμφίβολα να υπολογίζει στη στήριξη της Ρωσίας, στον «ειδικό ρόλο» που διαδραματίζει η Βόρεια Κορέα, καθώς και στη φιλική στάση ή ανοχή μιας σειράς κυβερνήσεων τις οποίες έχει «γλυκάνει» με δισ. δολάρια.

Πέτυχαν, τελικώς, κάτι Μπάιντεν και Σι – Θα αποτρέψουν τον νέο Ψυχρό Πόλεμο;

Αν μη τι άλλο, οι δύο πρόεδροι γνωρίζουν πλέον καλύτερα τις επιδιώξεις και τις κόκκινες γραμμές της κάθε χώρας. Η σχετικά καλή «χημεία» που υπάρχει μεταξύ τους – η οποία δεν υφίσταται στις σχέσεις του Μπάιντεν με τον Πούτιν – διευκολύνει ενδεχομένως την αποφυγή των αχρείαστων τριβών για τα «μικρά». Στα «μεγάλα», ωστόσο, συμφώνησαν απλώς ότι διαφωνούν και ότι θα συνεχίσουν να διεκδικούν με κάθε μέσο τη νίκη στον σκληρό ανταγωνισμό ΗΠΑ και Κίνας. Αυτός είναι και ο καμβάς του νέου Ψυχρού Πολέμου, όποια μορφή και αν λάβει τελικώς.