Οι εξετάσεις για την πολιτογράφηση μεταναστών

Τα θέματα των γραπτών εξετάσεων για την πολιτογράφηση αλλοδαπών δεν είναι απλώς «δύσκολα» -είναι εξωφρενικά. Παρά τις καλές προθέσεις και τον κόπο όσων τα συνέταξαν, ο βαθμός δυσκολίας τους αντιστοιχεί σε ιστορικές, γεωγραφικές, πολιτικές και γλωσσικές γνώσεις μεταπτυχιακού επιπέδου, ενώ δεν θα έπρεπε να ξεπερνά το επίπεδο του λυκείου. Αλλά, η δυσκολία τους δεν είναι το μείζον πρόβλημα. Το μείζον πρόβλημα των θεμάτων, τα οποία μπορεί να δει κανείς στον ιστότοπο της Υπηρεσίας Ιθαγένειας, είναι η λανθασμένη αντίληψη για το τι συνιστά γνώση της Ελλάδας και του πολιτισμού της· για το τι θα έπρεπε να απαιτείται για να γίνει κάποιος Έλληνας πολίτης.

Οι υποψήφιοι καλούνται να αποθηκεύσουν διάσπαρτες πληροφορίες οι περισσότερες από τις οποίες είναι λεπτομέρειες (ποια βασίλισσα ήταν αδελφή του Κάιζερ Γουλιέλμου Β’; Τι ήταν ο ΕΔΕΣ στον εμφύλιο πόλεμο;), ένα είδος εξεζητημένου κουτσομπολιού στο οποίο κυριαρχούν, εκτός από την αναμενόμενη χριστιανική ορθοδοξία, διάφοροι λαϊκοί αναχρονισμοί (τι είναι οι καλικάντζαροι;) και αναφορές σε πρόσωπα χωρίς αντιστοιχία στη ζώσα πραγματικότητα: γιατί πρέπει οι εξεταζόμενοι να γνωρίζουν τον Νίκο Ζαχαριάδη, την Αλέκα Παπαρήγα ή τα γκρουπούσκουλα που κατεβαίνουν κατά καιρούς στις εκλογές; Τα μαθήματα στα οποία εξετάζονται οι υποψήφιοι Έλληνες -γεωγραφία, ιστορία, πολιτικοί θεσμοί, πολιτισμός, γραπτή και προφορική κατανόηση κειμένου- βασίζονται στο σύστημα της εκπαίδευσης παλαιών εποχών όταν οι μαθητές αποστήθιζαν ονόματα και χρονολογίες χωρίς να καταλαβαίνουν τίποτα. Συνεπώς, σ’ αυτές τις εξετάσεις επιτυγχάνουν όσοι διαθέτουν επαρκή μνήμη ώστε να θυμούνται ποια απάντηση είναι η σωστή στην κάθε πολλαπλή επιλογή -μιλάμε για εκατοντάδες σελίδες.

Για παράδειγμα, οι αλλοδαποί πρέπει να συμπληρώσουν με ακρίβεια τούτο: «Ο Πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων εκλέγεται από την Βουλή με την απόλυτη πλειοψηφία—ψήφων, και σε ενδεχόμενη δεύτερη ψηφοφορία με—πλειοψηφία. Αναπληρώνει την—της Δημοκρατίας για απουσία στο εξωτερικό πάνω από—ημέρες, προεδρεύει των εργασιών της—της Βουλής και εκπροσωπεί την Βουλή σε διεθνή και διμερή κοινοβουλευτικά forum»; Και τούτο: «Το πολυκομματικής σύνθεσης Προεδρείο της Βουλής αποτελείται από τον —, επτά—,—Κοσμήτορες και—γραμματείς»; Και τούτο: «Μετά την αναθεώρηση του συντάγματος το 2001, η Διάσκεψη των Προέδρων με —ή με πλειοψηφία—ορίζει τους—και τα μέλη των—αρχών που ορίζονται στο σύνταγμα, τον—, τον—και—μέλη της Στατιστικής Υπηρεσίας, τον—και τον—του—, του—και του—αλλά και τον—του Αρείου Πάγου»; Γιατί πρέπει να γνωρίζουν ότι ΕΔΑ σήμαινε «Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά» και όχι «Ελληνική Δημοκρατική Αριστερά»; Ποιος αυτόχθων απόφοιτος λυκείου θα συμπλήρωνε σωστά αυτές τις φράσεις: «Στην Ελλάδα, (α)—-υπερισχύει έναντι όλων των εθνικών νομικών πράξεων. Στο ίδιο τυπικό επίπεδο με αυτό κατατάσσεται/ονται και (β)—-της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ακολουθούν οι διεθνείς νομικές πράξεις που έχουν αναγνωριστεί από το ελληνικό κράτος, (γ)—-, (δ)—-και οι διοικητικές πράξεις»;

Συνεχίζω ανελέητα. Γιατί πρέπει να ξέρουν όλες τις βαθμίδες δικαστηρίων, λέξεις όπως «ενόσω», «ελλείψει», «σοτάρω», «παραμαγούλα», «φανουρόπιτα»; Γιατί πρέπει να αναγνωρίζουν από φωτογραφία τα πηλήκια των σωμάτων ασφαλείας και να έχουν ακούσει τους Πυξ Λαξ και τον Μπάμπη Στόκα; Ποιος Έλληνας απόφοιτος λυκείου θυμάται την απέλλα και τη μάχη της Ισσού; Τι ωφελεί να μάθουν ότι από την οικογένεια Ράλλη προέκυψαν τρεις πρωθυπουργοί; Και πώς περιμένουμε από ανθρώπους κάτω των 40 ετών να γνωρίζουν τους ηθοποιούς του παλιού ελληνικού κινηματογράφου και τα διάσημα τηλεοπτικά ζευγάρια; Στα μαθήματα σε υποψηφίους, αναγκάστηκα κάμποσες φορές είτε να συμβουλευτώ το λυσάρι, είτε -ακόμα χειρότερα- να διαφωνήσω με την απάντηση που προτείνει η τράπεζα θεμάτων, είτε να επαναδιατυπώσω την ασαφή και πονηρή εκφώνηση. Και να υποχωρήσω στο τέλος μιας και το ζητούμενο δεν είναι η αντικειμενικά σωστή απάντηση, αλλά εκείνη που θεωρεί σωστή ο εξεταστής. Το ζητούμενο δεν να διορθώσεις την παγίδα αλλά να μην πέσεις μέσα της.

Η παπαγαλία, μια έκφραση που νόμιζα ότι βρίσκεται σε αχρησία, αντιστοιχεί πλήρως στις απαιτήσεις των θεμάτων. Η κατάσταση επιδεινώνεται από την ίδια τη γλώσσα των κειμένων και των εκφωνήσεων: τα ελληνικά δεν είναι μόνο στριφνά και αδέξια, είναι γεμάτα κλισέ και συχνά λανθασμένα από γραμματική και συντακτική άποψη: για παράδειγμα, δεν λέμε «το δικαίωμα διεκδικήθηκε»· δεν χρησιμοποιούμε αδιακρίτως παθητική και μέση φωνή· επίσης, δεν απαντούν όλα τα επίθετα σε συγκριτικό βαθμό («χρησιμότερος», «ενεργότερος»)· στο ρήμα «εμπνέομαι» είναι συνηθισμένο λάθος να ταυτίζεται το αντικείμενο με το υποκείμενο. Και πάει λέγοντας.

Το επιχείρημα ότι ούτε το 1% των Ελλήνων δεν θα περνούσε τις εξετάσεις για την υπηκοότητα είναι έγκυρο, αλλά υπάρχει κι ένα ισχυρότερο: όποιος απαντά σωστά σε τέτοιες ερωτήσεις είναι γνώστης του τίποτα, είναι, όπως είπα, παπαγάλος και nerd. Συμφωνώ στο ότι όποιος θέλει να αποκτήσει την ελληνική υπηκοότητα πρέπει να επιδείξει άριστη συμπεριφορά πολίτη. Έχουμε αρκετούς κακούς πολίτες, δεν χρειαζόμαστε άλλους. Αλλά, αυτές οι εξετάσεις αμείβουν μια μάταιη προσπάθεια: την επόμενη μέρα οι κενές και επιφανειακές γνώσεις «περί λιμναίων προϊστορικών οικισμών στο Δισπηλιό» θα ξεχαστούν. Το ουσιαστικό και το δίκαιο θα ήταν θέματα γύρω από μεγάλες περιόδους και γεγονότα της ιστορίας με χρονολογική σειρά και με κάποιες κριτικές αποχρώσεις, μερικά βασικά γεωγραφικά δεδομένα (π.χ. γεωγραφικά διαμερίσματα, θέση της χώρας στον χάρτη), μια συνοπτική παρουσίαση του συντάγματος και του πολιτεύματος, στοιχεία πολιτικής αγωγής και απλές έννοιες ελληνικών της κάθε μέρας. Τα θέματα θα έπρεπε να είναι λιγότερα και βαθύτερα: τι είναι η κλασική Ελλάδα, γιατί ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός έχει ενδιαφέρον, τι ήταν το Βυζάντιο, τι συνέβη μετά το 1453, πώς εξελίχθηκε η σχέση της Ελλάδας με τη δυτική Ευρώπη από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, τι καθιστά κάποιον Ευρωπαίο πολίτη. Οι εξετάσεις έτσι όπως τις διαμορφώνουν τα θέματα δεν είναι δοκιμασία πολιτών αλλά δοκιμασία μαθητών που σκαρώνουν νοερά σκονάκια με την ελπίδα να πέσουν τα SOS.