Τα ιστορικά δράματα

Εχουν γραφτεί σελίδες πολλές από άγγλους ιστορικούς για τον βασιλέα Ριχάρδο Γ΄, τον οποίο θεωρούν καλό και μετρημένο ηγεμόνα, αλλά δεν κατόρθωσαν να ανατρέψουν την εικόνα που έπλασε ο Σαίξπηρ για έναν Ριχάρδο τερατώδη, διαβολικό, πέραν πάσης ηθικής. Γι’ αυτό και όταν καταπιανόμαστε ή βλέπουμε έργα του Σαίξπηρ δεν χρειάζεται να προσπαθούμε να τον δούμε ως ιστορικό, ούτε να τον χρησιμοποιούμε για να κατανοήσουμε μια ιστορική περίοδο ή μια ηγεμονική ιστορική προσωπικότητα. Ο Σαίξπηρ χρησιμοποιεί την ιστορία ως δραματικό καμβά, όπως οι αρχαίοι τραγικοί τον μύθο. Οι Ηλέκτρες του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη είναι τόσο διαφορετικοί ανθρώπινοι χαρακτήρες, ώστε να φαίνονται μεταξύ τους ξένοι.

Στο σημερινό μου κείμενο θα παραπέμψω σε τέσσερις ιστορικές προσωπικότητες που έγιναν πρόσχημα, καμβάς για να κεντήσει ο Σαίξπηρ θεατρικά πορτρέτα στην ανθολογία του. Εγραφα για τον «Ιούλιο Καίσαρα» το 1978: «Ο “Ιούλιος Καίσαρας”, τουλάχιστον ως θέμα, ως αφήγηση, ξεκινάει από το νηφάλιο κείμενο του Πλούταρχου. Ο Πλούταρχος, όσο κι αν είναι ένας συγγραφέας των παρυφών, κρατάει ακόμα το γερό εργαλείο της κλασικής ιστοριογραφίας, εξαντλεί τις πηγές, ιστορικοποιεί τα γεγονότα, “βλέπει” ένα σχέδιο στην ιστορική διαδικασία. Ο Σαίξπηρ που δεν πολυσκοτιζόταν για πρωτότυπα θέματα μεταγράφει το πλουτάρχειο κείμενο σε σκηνικό συμβάν και αυτόματα η μεταγραφή, πάνω στο υπεριστορικό βάθρο της μιμητικής τέχνης, γίνεται μια ερμηνεία του ιστορικού ανθρώπου. Η ανάγνωση του Πλούταρχου γίνεται ιστορική διάγνωση. Οταν τα ιστορικά πρόσωπα γίνονται ρόλοι, η ιστορία γίνεται μύθος, πεδίο αναφοράς, ταυτότητα που ισχύει για πάσα τιμή και πάσα εποχή. Οι αιτίες που οδηγούν την ιστορία στην έξοδο από τα συγκεκριμένα αδιέξοδα μετατρέπονται σε μηχανισμό που νομιμοποιεί το αδιέξοδο ως την ουσία του ιστορικού γίγνεσθαι. Οταν ένας ιστορικός ήρωας γίνεται ρόλος, αναδύεται πάνω στη σκηνή η αλήθεια της ιστορίας γυμνή. Τότε μόνο φαίνεται πως η προσωπικότητα είναι μια εύνοια κάποιας κυβευτικής κίνησης που ρίπτεται στη σκηνή για να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο, ως μέσο για να προχωρήσει το ιστορικό υλικό. Τίποτε δεν θα είχε συμβεί, λέει η θεατρική λογική, αν δεν συναντούσε εκείνη την ώρα, σε εκείνη τη θέση, ο Κάσσιος τον Βρούτο. Η εντιμότητα του ενός και η κρυψίνοια του άλλου δεν θα λειτουργούσαν, καλύτερα δεν θα συλλειτουργούσαν, αν το τυχαίο γεγονός ή η πρόθεση του ποιητή (στην ιστορία τίνος;) δεν αποφάσιζαν να τις φέρουν σε επαφή».

Το 1972, επ’ ευκαιρία της παράστασης του «Ριχάρδου Γ΄» με τον Δημήτρη Χορν, σημείωνα: «Η παράδοση θέλει τον αιμοβόρο βασιλιά, ένα πορτρέτο του κακού πλάι στα άπειρα πορτρέτα της σαιξπηρικής πινακοθήκης. Η ερμηνεία αυτή είναι ρομαντική και βλέπει τον κόσμο να στρέφεται γύρω από το άτομο – ήρωα (θετικό ή αρνητικό), όπως τα ηλιοτρόπια στρέφονται προς τον ήλιο (μαύρο ή κόκκινο). Η ερμηνεία αυτή ίσως αντιπροσώπευε μια στάση της εποχής που την εφηύρε, δεν αντιπροσωπεύει όμως τον Σαίξπηρ. Ο Σαίξπηρ φιλοτέχνησε πορτρέτα, δημιούργησε ένα σύμπαν, έστησε μπροστά στον κόσμο τον καθρέφτη για να δει το πρόσωπό του ο κόσμος και να γνωρίσει τον εαυτό του. Η σαιξπηρική παράσταση οφείλει να είναι αναπαράσταση του κόσμου, μέσα από μια αστραπή αυτογνωσίας, ένα ρήγμα στο σύστημα. Οι ήρωές του δεν είναι αυτόνομοι, δεδομένοι και απόλυτοι. Είναι του κόσμου γεννήματα, εκφράσεις και πρότυπα. Εξαρτώνται από τον κόσμο και ο κόσμος τούς εκφράζει και τους δέχεται. Κανένας ήρωάς του δεν είναι ξένος στον κόσμο του, είναι εικόνα του και ομοίωμά του. Ο Ριχάρδος δεν γεννήθηκε έτσι, έγινε. Δεν είναι φυσική οντότητα. Οι φυσικές διαστροφές δεν κάνουν τραγωδία. Είναι ένα ηθικό τέρας. Είναι μεγάλο σφάλμα να ερμηνεύουμε την ηθική του στρέβλωση με τη φυσική του δυσμορφία. Ο Σαίξπηρ δεν ήξερε τον Φρόιντ και δεν τον χρειαζόταν. Ούτε πάλι η δυσμορφία είναι ο θεατρικός τρόπος να φαίνεται η ηθική πώρωση. Στο κάτω κάτω η δυσμορφία είναι ιστορικό φορτίο του Ριχάρδου. Ετσι τον άντλησε από την ιστορία ο ποιητής και δεν τον ενοχλούσε να τον διατηρήσει. Ενώ τον ηθικό Ριχάρδο είναι βέβαιο ότι τον κατασκεύασε. Και δεν είχε σκοπό σίγουρα να δυσφημήσει έναν βασιλιά. Είχε όμως σκοπό να περιγράψει μια εποχή. Και ο Ριχάρδος είναι ο χρωστήρας. Αι χείρες είναι χείρες Ριχάρδου, η φωνή όμως είναι φωνή της εποχής».

Το 1977 ο Σπύρος Ευαγγελάτος δημιούργησε μία από τις πλέον έξοχες σκηνοθεσίες του με τον «Τίτο Ανδρόνικο». Εγραφα τότε: «Ο “Τίτος Ανδρόνικος” είναι μια τυπική εφαρμογή των αρχών της αξιωματικής που δεσπόζει στην ιστορία: δεν είναι τυχαίο που δεν αναφέρεται σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο. Είναι ένα ιστορικό μοντέλο, μια ιστορική κατασκευή, μια τυπολογική μήτρα της ιστορίας. Κινείται ανάμεσα σε δύο αοριστίες: αρχίζει και τελειώνει με την ανάρρηση στον θρόνο της Ρώμης δύο ανύπαρκτων ιστορικά αυτοκρατόρων, του Σατουρνίνου και του Λούκιου. Μεταξύ αυτών των δύο υποθετικών ορίων που η απόστασή τους μπορεί να κυμαίνεται από το μηδέν ως το άπειρο διαγράφονται απροσδιόριστοι ομόκεντροι κύκλοι που το κέντρο τους βρίσκεται παντού και πουθενά. Ο δεσπόζων και μόνος λόγος που στηρίζει αυτό το μοντέλο είναι η βία, είναι η μόνη, ικανή και αναγκαία συνθήκη που δίνει νόημα στις ανθρώπινες σχέσεις, η μόνη αξία, η μοναδική τιμή που ικανοποιεί τις σχέσεις μέσα στο δοσμένο σύστημα και τις δικαιώνει. […] Η απάτη, ο δόλος, ο φόνος, ο βιασμός, η παιδοκτονία, ο κανιβαλισμός είναι οι κινητήριες δυνάμεις της ιστορίας. Η ιδιοτέλεια, η αλαζονεία, το μίσος, η προδοσία είναι οι αρετές του ιστορικού ανθρώπου. Η φυσική βία έχει καταντήσει σχεδόν μεταφυσικό δόγμα, όπου το παιχνίδι της εξουσίας γίνεται το τελετουργικό της τυπικό. Η βία στον “Τίτο Ανδρόνικο” είναι ο τρόπος να υπάρχει ο άνθρωπος, είναι το πεδίο του ορισμού του. Ας δούμε πώς ορίζεται το κεντρικό πρόσωπο, το φερώνυμο του τίτλου: είναι ένας ανελέητος πολέμαρχος που έχασε 21 παιδιά στον πόλεμο, σκότωσε το 22ο, έκοψε το χέρι του για να το ανταλλάξει με τα κεφάλια δύο ακόμη παιδιών του. Είναι ο πατέρας ενός κοριτσιού που βιάστηκε, ακρωτηριάστηκε και βουβάθηκε. Ο άνθρωπος που σκότωσε δύο εχθρούς του, τους άλεσε, τους ζύμωσε και προσέφερε το σκεύασμα στη μητέρα τους. Είναι τόσο λογικά απάνθρωπος μέσα στο απάνθρωπο σύστημα όπου ανήκει, ώστε η μόνη παράλογη πράξη του είναι η εξανάστασή του όταν συλλαμβάνει κάποιον να σκοτώνει μια μύγα».

«ΚΟΡΙΟΛΑΝΟΣ». Τον Δεκέμβριο του 1973, λίγες ημέρες μετά το Πολυτεχνείο, είδα στη Θεσσαλονίκη τον «Κοριολανό». Το κείμενο που ακολουθεί δε φαίνεται, ως θεατρικό (;), να το διάβασε ο λογοκριτής του Ιωαννίδη: «Ο Κοριολανός είναι ένας γενναίος στρατηγός. Η φύση τον προίκισε με προσόντα σπάνια και η πόλη τού έδωσε την ευκαιρία να τα εκμεταλλευτεί. Εκείνος προσφέρει στην πόλη νίκες. Για λόγους που είναι πέρα από τη δραματουργική ανάλυση ο Κοριολανός είναι ένας αλαζόνας. Περιφρονεί τον λαό, περιφρονεί τις τιμές της πολιτείας και, όταν η πόλη αμυνόμενη ζητάει την υποταγή τού μέλους της και συναντά την έντονη αποστροφή του, εξορίζεται, αυτομολεί στο αντίπαλο στρατόπεδο, ετοιμάζεται να ηγηθεί των εχθρών εναντίον της πατρίδας του, μεταπείθεται από τη μάνα του, προδίδει τους νέους του φίλους και δολοφονείται από τον ηγέτη τους. Η ιστορία δεν είναι πρωτότυπη. Πολυπλοκότερη είναι η πορεία του Αλκιβιάδη. Ο Σαίξπηρ δε σταθμεύει στα γεγονότα που έχουν βέβαια τη δραματική τους φόρτιση αυτά καθαυτά. Συζητάει για τα γεγονότα. Το έργο είναι ένας διεξοδικός διάλογος που σχολιάζει την υπόθεση. Τα ερωτήματα είναι τα μόνα και καίρια που θέτει η δημοκρατία: ποια είναι τα όρια μέσα στα οποία μπορεί να κινηθεί η ατομική πρωτοβουλία σε ένα δημοκρατικό πολίτευμα; Ποια είναι η νόμιμη τομή ανάμεσα στη δραστηριότητα του ατόμου και του πολίτη; […] Η πόλη ως εμπνευστής ή φορέας μιας ιδεολογίας μπορεί να ταυτιστεί ή να δαμαστεί από τα εκτελεστικά όργανα αυτής της ιδεολογίας; […] Οταν ο ηγέτης περιφρονεί τον λαό και τις πολιτικές διαδικασίες, δικαιώνεται αν οι πράξεις του είναι αναμφισβήτητα έντιμες; Οταν οι εκπρόσωποι του λαού είναι φαύλοι και κινούνται από συμφέροντα, ο μόνος τρόπος για να τους εξουδετερώσεις είναι να περιφρονήσεις τις διαδικασίες που τους ανέδειξαν; […] Τέτοια και άλλα προβλήματα θέτει ωμά ο Σαίξπηρ στον “Κοριολανό” και τα λύνει εναντίον του ήρωά του. […] Ο Σαίξπηρ είναι με τις διαδικασίες. Ο Κοριολανός εξορίζεται, γιατί δεν δέχθηκε να τις ακολουθήσει στη Ρώμη, και πεθαίνει, γιατί τις παραβίασε στην Κοριόλη. Ο Κοριολανός είναι τύραννος και είναι πιο επικίνδυνος, γιατί είναι απόλυτος και πουριτανός. Βεβαιώνει τον κόσμο με τον εαυτό του. Αγιάζει τα μέσα του. Προδίδει τα πάντα έξω από τον εαυτό του. […] Το έργο του Σαίξπηρ έχει τόση καθαρότητα και τόση σαφήνεια που δεν αφήνει περιθώριο για παρανοήσεις. Ωριμο δημιούργημα μιας όρθιας συνείδησης, προβάλλει στον υποψιασμένο αναγνώστη και θεατή την αυθεντικότητά του. Γραμμένο ευθύβολα, χωρίς διογκώσεις, ευθύγραμμο, καλπάζει στη λύση του. […] Ο Κοριολανός δεν υβρίζει κάποια κρατούσα τάξη, ασεβεί απέναντι στην ιστορική νομοτέλεια. Η συντριβή του είναι ιστορικά αναπόφευκτη, γιατί είναι ιστορικά αναγκαία. Η αλαζονεία του δεν υπερβαίνει τα ανθρώπινα μέτρα, αλλά καταλύει την πολιτική μετριοπάθεια. Οι πράξεις του δεν αποτελούν τραγική πλάνη. Είναι πολιτική αποτυχία».

Σαίξπηρ, ο σύγχρονός μας, κατά τον εύστοχο Γιαν Κοτ.