Ελευθερία έκφρασης και ρύθμιση {LF}των μέσων κοινωνικής δικτύωσης

Οπως συμβαίνει με πολλές εκδηλώσεις της παγκοσμιοποίησης, η εξάπλωση της επιρροής των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Facebook και το Twitter, έθεσε προβλήματα πρωτόγνωρα για τα εθνικά νομικά συστήματα: μπορεί να αντιμετωπιστούν οι πλατφόρμες αυτές βάσει αποκλειστικά εθνικών ρυθμίσεων; Αν όχι, είναι δυνατόν να αφεθεί η ελευθερία της έκφρασης στην πλανητική δημόσια σφαίρα μόνον στους κανόνες αυτορρύθμισης που θα θέσουν οι ίδιες οι πολυεθνικές εταιρείες που ελέγχουν τις πλατφόρμες αυτές; Για παράδειγμα, η Facebook, ήδη ΜΕΤΑ, έχει θεσπίσει έναν μηχανισμό «αυτοεπίβλεψης» με την ονομασία «Συμβούλιο Επίβλεψης» («Oversight Board», https://oversightboard.com/), που στο μέλλον, κατά τους ισχυρισμούς της εταιρείας, θα ενσωματώνει και μηχανισμό «εφέσεων» κατά αποφάσεων αποκλεισμού αναρτήσεων.

Στην ήπειρό μας, τόσο σε επίπεδο Συμβουλίου της Ευρώπης όσο και Ευρωπαϊκής Ενωσης η απάντηση που τείνει να διαμορφωθεί είναι ότι πέραν τυχόν αυτορρύθμισης απαιτείται παράλληλα να θεσπιστεί δημόσια υπερεθνική ρύθμιση που θα θέσει γενικούς κανόνες που θα δεσμεύουν τους γίγαντες του Ιντερνετ στη βάση του κοινού ευρωπαϊκού δικαίου των δικαιωμάτων. Το άρθρο 10 της ΕΣΔΑ και το άρθρο 11 του Χάρτη Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ενωσης αποτελούν τις βασικές ρυθμίσεις αυτού του κοινοδικαίου. Κατά το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, «η ελευθερία της έκφρασης αποτελεί ένα από τα κύρια θεμέλια μιας δημοκρατικής κοινωνίας και μία από τις βασικές προϋποθέσεις για την πρόοδό της και την αυτοεκπλήρωση κάθε ατόμου. Ισχύει και για πληροφορίες ή ιδέες που μπορεί να προσβάλλουν, να σοκάρουν ή να ενοχλούν. Αυτό επιβάλλουν οι απαιτήσεις του πλουραλισμού, της ανοχής και της ευρύτητας πνεύματος, χωρίς τις οποίες δεν υπάρχει δημοκρατική κοινωνία». Στην Ελλάδα οι διατάξεις αυτές, υπερνομοθετικής ισχύος, συμπληρώνονται από τις ανάλογες των άρθρων 5 παρ. 1 του Συντάγματος και 14 παρ. 1 που «τριτενεργούν», δεσμεύουν δηλαδή και τους ιδιώτες, όχι μόνον το κράτος.

Η αναγκαιότητα δημόσιας ρύθμισης αναδείχθηκε από μαζικά κρούσματα λογοκρισίας που επέβαλε η Facebook, παγκόσμια και στην Ελλάδα, με το πρόσχημα της αντιμετώπισης λόγου μίσους ή της παρακίνησης σε παράνομες ενέργειες. Χωρίς να είναι εκ των προτέρων γνωστοί οι κανόνες βάσει των οποίων επιβάλλονται οι απαγορεύσεις, χωρίς προειδοποίηση, χωρίς δικαίωμα παροχής εξηγήσεων, με αδιαφανείς και μονομερείς αποφάσεις «κατεβαίνουν» αναρτήσεις, επιβάλλονται «ποινές», όπως το πάγωμα λογαριασμού για ορισμένο ή αόριστο διάστημα. Εν αναμονή ρυθμίσεων υπερεθνικής εφαρμογής εκδίδονται ήδη αποφάσεις εθνικών δικαστηρίων που θεωρούν αντίθετες στην ελευθερία έκφρασης παρόμοιες πρακτικές, εφόσον, κατά την πάγια νομολογία του ΕΔΔΑ, οι μόνες δυνατότητες νόμιμου περιορισμού της ελευθερίας είναι τα απολύτως αναγκαία μέτρα σε μία δημοκρατική κοινωνία για την προστασία της εθνικής ασφάλειας, της δημόσιας τάξης, της προστασίας της υπόληψης και των δικαιωμάτων τρίτων, για την παρεμπόδιση κοινολόγησης εμπιστευτικών πληροφοριών ή για την εξασφάλιση του κύρους και της αμεροληψίας της δικαστικής εξουσίας.

Εκπροσώπησα πρόσφατα, μαζί με τον συνάδελφο Λ. Αποστολίδη, ανάλογη αίτηση ασφαλιστικών μέτρων τεσσάρων δημοσιογράφων που ζήτησαν προσωρινή προστασία για παρόμοια αυθαίρετη κατάργηση αναρτήσεών τους. Παραθέτω ενδεικτικά μία από αυτές, για να φανεί ο παραλογισμός της απαγόρευσης και η παντελής έλλειψη οποιουδήποτε δικαιολογητικού λόγου για τον αποκλεισμό: «Ας τα κλείσουμε όλα να πάρουμε τα βουνά και να ζητήσουμε εξιλέωση ως κοινωνία. Ασθενής με κορωνοϊό σηκώθηκε τη νύχτα και αποσύνδεσε άλλο ασθενή διασωληνωμένο εκτός ΜΕΘ. Και ο άλλος πέθανε. Συνέβη στον Ερυθρό».

Οι γίγαντες του Ιντερνετ έχουν αποκτήσει δύναμη μεγαλύτερη από πολλά κράτη. Οπως πρόσφατα λήφθηκαν σημαντικές αποφάσεις στο πλαίσιο του ΟΟΣΑ για να τερματιστεί το απαράδεκτο καθεστώς της σχεδόν πλήρους φοροδιαφυγής τους, είναι εξίσου απαραίτητο να τεθούν δεσμευτικοί ρυθμιστικοί κανόνες και για τον τρόπο που χειρίζονται τις ηλεκτρονικές πλατφόρμες που ελέγχουν. Το μέλλον των δημοκρατιών μας εξαρτάται από αυτό.

Ο Γιώργος Κατρούγκαλος είναι καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και τομεάρχης Εξωτερικών ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ