Μια ξένη που παλεύει {CR}για την αλήθεια

Τα ιστορικά μυθιστορήματα έχουν ένα βασικό προτέρημα· δεν είναι ιστορία. Ο αναγνώστης δεν χρειάζεται ν’ απομνημονεύσει χρονολογίες και να διαβάσει με μηχανικό τρόπο για τις ζωές ηρώων και βασιλιάδων. Στα ιστορικά μυθιστορήματα τα πρόσωπα δεν είναι ονόματα με ημερομηνία γέννησης και θανάτου. Είναι «κανονικοί» άνθρωποι με σάρκα και οστά, με ψυχή, πάθος και πόθους. Ο αναγνώστης ταυτίζεται, παρακολουθεί με ενδιαφέρον, θυμώνει και συμπάσχει, κατανοεί ή τιμωρεί. Αρχίζει και βάζει τα κομμάτια του παζλ στις θέσεις τους.

Οι «Εξόριστες βασίλισσες» αφηγούνται τον βίο της Αιλίας Ευδοκίας, συζύγου του Θεοδοσίου και αυτοκράτειρας του Βυζαντίου τις πρώτες δεκαετίες του 5ου αιώνα. Μαθαίνουμε τη διαδρομή της από την Αθήνα όπου γεννήθηκε ως Αθηναΐδα, κόρη του φιλοσόφου Λεοντίου, ως την Κωνσταντινούπολη και τον απροσδόκητο γάμο της με τον Θεοδόσιο, αλλά και τη συμβολή της στη διάδοση της ελληνικής γλώσσας, στην παιδεία, στη διοίκηση και στη Δικαιοσύνη με την ίδρυση του Πανδιδακτηρίου. Το προσκύνημά της στους Αγιους Τόπους, την έλξη της προς τη μυστηριακή Ανατολή. Αυτά παραδίδονται λίγο ως πολύ κι από τις ιστορικές πηγές.

Η Αννα Γρίβα, προχωρώντας ένα βήμα παραπέρα, φωτίζει την ψυχή της. Με το εύρημα του ημερολογίου που παραδίδεται από την πιστή υπηρέτρια Φαύστα στην κόρη της Ευδοκίας, Ευδοξία, χρόνια αργότερα, μαθαίνουμε από πρώτο χέρι την ιστορία. Ακολουθούμε τη διαδρομή της Αθηναΐδος με το φωτισμένο πνεύμα – κληρονομιά της αρχαίας Ελλάδας στο θεοκρατικό Βυζάντιο. Η Αθηναΐς-Ευδοκία είναι ανοιχτός και σύνθετος νους. Γεννήθηκε στην Αθήνα όπως φανερώνει το πρώτο της όνομα, αλλά ενδιαφέρον παρουσιάζει κι η ετυμολογία του ονόματος που πήρε ως αυτοκράτειρα (Ευδοκία: Ευ + Δοκώ: η έχουσα τη χάρη («Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη εν ανθρώποις ευδοκία»). Στα αρχαία χρόνια σήμαινε την ευχαρίστηση, το αντικείμενο του πόθου ή της επιθυμίας. Προσπαθεί να κατανοήσει τη χριστιανική θρησκεία μέσα από την αγωνιώδη διαδρομή του Ιησού. Γοητεύεται από την ιστορία του. Ταυτίζεται μαζί του αφού κι αυτός ήταν ένας «ξένος που πάλευε να βρει την αλήθεια». Πασχίζοντας ν’ ανακαλύψει τη δική της αλήθεια και να σώσει την ψυχή της, η Ευδοκία θα ταξιδέψει στα Ιεροσόλυμα και θα βυθιστεί στο μυστήριο της ερήμου. Εκεί, θα ασκητέψει για σαράντα ημέρες μιμούμενη τον Ιησού και ύστερα από αυτό το ταξίδι αυτογνωσίας και καταβύθισης στο είναι της, σε μια περιοχή όπου θα έρχεται καθημερινά αντιμέτωπη με τα στοιχειά της φύσης, με τρελούς κι απόκληρους, με μύστες και μάγους, θα αναδυθεί και θα επιστρέψει στη Βασιλεύουσα αλλιώτικη πια.

Με γραφή ευαίσθητη και ποιητική η Αννα Γρίβα προσπαθεί να φωτίσει μερικές φιλοσοφικές αλήθειες μέσα από την ηρωίδα που είχε το προνόμιο να γεννηθεί Αθηναία, αν και σε μια Αθήνα που σιγά σιγά έφθινε παραχωρώντας τη θέση της στην Κωνσταντινούπολη και στον δεσποτισμό του αυτοκράτορα.

Παράλληλα, η ιστορία της εξόριστης βασίλισσας, που ουσιαστικά είναι εξόριστη γιατί είναι γυναίκα κι άρα πιο αδύναμη και αναγκασμένη να υποτάσσεται στις βουλές των ανδρών, είναι το σχόλιο της συγγραφέως για το κίνημα του #ΜeΤoo και ιδιαίτερα της ελληνικής εκδοχής που τόσο πολύ απασχόλησε πρόσφατα την κοινωνία και εξακολουθεί. Η Ευδοκία είναι επαναστάτρια σε μια εποχή που οι γυναίκες δεν μπορούσαν να έχουν καν γνώμη, πληρώνει όμως τις συνέπειες των πράξεών της αφού δεν της συγχωρούνται παραστρατήματα.

Η πτώση

Το τίμημα αυτής της ελευθερίας και του ασυμβίβαστου χαρακτήρα της είναι η σταδιακή απώλεια των αγαπημένων της προσώπων που πέφτουν (sic) όπως τα στολίδια από το βασιλικό της ένδυμα απογυμνώνοντάς την τελικά, κάνοντας την ταπεινή να βιοπορίζεται πλέκοντας καλάθια μακριά από τις πολυτέλειες της βασιλικής αυλής, σε μια γωνιά του κόσμου, προσπαθώντας να επαναπροσδιοριστεί. Γυμνή σχεδόν, πεινασμένη και διψασμένη, θα ενωθεί με τη μόνη αλήθεια που παραδέχεται, αυτή της αγάπης.

Το μυθιστόρημα είναι συναρπαστικό, σαν αστυνομικό βιβλίο με σασπένς και σωστές δόσεις έρωτα, που όμως πολύ εύστοχα, μόλις πάνε να γίνουν κλισέ, γίνεται μια ανατροπή και μετατοπίζεται το βάρος.

Υπάρχουν αρκετά επίπεδα ανάγνωσης ανάλογα με την οπτική του καθενός, νομίζω όμως πως δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη η προτίμηση της ίδιας της συγγραφέως για τον αρχαίο ελληνικό κόσμο και τα επιτεύγματά του σε επίπεδο πνεύματος και πολιτισμού, το σχόλιό της για τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα σε θρησκείες φαινομενικά αταίριαστες – τροφή σκέψης για ευρύνοες μόνο.

Αν ήταν ιστορία, δεν θα κρατούσε το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Θα ήταν μια ακόμα βυζαντινή δολοπλοκία. Αν ήταν φιλοσοφικό κείμενο, θα είχε λίγους αποδέκτες, αν ήταν θρησκειολογική μελέτη, θα μπορούσε να κατηγορηθεί για αιρετικές σκέψεις. Είναι όμως ιστορικό μυθιστόρημα και ποιητική αδεία επιτρέπεται να μιλήσει για όλα αυτά που η συγγραφέας θέλει να πει και η ηρωίδα να επικοινωνήσει. Αλλωστε, αν το διαβάσει κανείς μέχρι τέλους και φτάσει στο επίμετρο, θα διαπιστώσει ότι η πραγματική συγγραφέας βρήκε μέσα από ονειρικές διαδρομές την Αννα ως αμφορέα που θα μεταφέρει και θα αποθηκεύσει με ασφάλεια όσα εκείνη θέλησε να επικοινωνήσει.

{1BSYG}Αννα Γρίβα{1BSYG}{CR}{2BTIT}Εξόριστες βασίλισσες{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μελάνι, 2021, σελ. 192{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή 14 ευρ{4BTIM}ώ

Η Αλεξία Τζαμικόσογλου είναι θεατρολόγος