Ο από μηχανής άνθρωπος

Αυτό είναι το δεύτερο βιβλίο του γάλλου πολιτικού επιστήμονα και φιλολόγου Πολ Γκρεβεγιάκ που εκδίδεται στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις. Είναι όμως το πρώτο που εξέδωσε ο συγγραφέας. Και ετούτο, όπως και το «Αφέντες και δούλοι» (που παρουσιάστηκε στο «Βιβλιοδρόμιο»), επικεντρώνει στις συνθήκες ζωής μιας γκάμας πολιτών που ζουν σε συνθήκες ολοκληρωτισμού. Στο προηγούμενο ο ολοκληρωτισμός ήταν στη μαοϊκή Κίνα, εδώ μεταφέρεται στη Μέκκα του κομμουνισμού, στη Σοβιετική Ενωση και συγκεκριμένα στη Μόσχα. Μείγμα μυθιστοριογραφίας και πραγματικής ιστορίας όπου αποτυπώνεται με συγκλονιστικό τρόπο πώς απλοί άνθρωποι, κατά το μάλλον ή ήττον υποταγμένοι στο ολοκληρωτικό σύστημα, σ’ ένα καθεστώς όπου όλοι υποπτεύονται όλους, μεταμορφώνονται σε «ήρωες» που πληρώνουν το τίμημα της αμφισβήτησης των σκληρών σοβιετικών δομών.

Ο Γκρεβεγιάκ ακτινογραφεί ανθρώπους που αγαπούν τα βιβλία, τους συγγραφείς τους, τις ωραίες σοβιετικές ταινίες και τους σκηνοθέτες της εποχής. Βιβλία που είτε έβγαιναν στο φως επισήμως και μετά αποσύρονταν είτε από την πρώτη στιγμή αποκλείονταν από την περιβόητη Γκλαβλίτ, την υπηρεσία λογοκρισίας και εκδίδονταν σε σαμιζντάτ (αυτοεκδόσεις), με όποιο προσωπικό κίνδυνο (φυλάκιση, εξορία ή και εκτέλεση) περιείχε η δεύτερη οδός. Ταινίες που είχαν την ίδια τύχη, αν και ήταν πιο εύκολο αυτές να βγαίνουν στον αέρα.

Ο κεντρικός ήρωας Βλαντίμιρ Σεργκέγιεβιτς Κατούτσκοφ είναι δημόσιος σοβιετικός υπάλληλος και εργάζεται ως λογοκριτής στο αρμόδιο για τη ρωσική λογοτεχνία τμήμα. Αφού εκπαιδευτεί αναλαμβάνει έργο. Ανέλαβε αυτή την «υπηρεσία» έναν χρόνο μετά τον θάνατο του Στάλιν το 1953 και η Γκλαβλίτ ήταν σε φάση αναμονής νέων εντολών και προδιαγραφών. Οι υποχρεώσεις όμως των λογοκριτών δεν φαίνονταν να αλλάζουν ριζικά. Δουλειά τους ήταν να ανακαλύπτουν κάθε «ιδεολογικό σφάλμα» στα έργα που υποβάλλονταν προς εξέταση. Να σημειώνουν με κόκκινο στιλό τις παρατηρήσεις τους, τις τυχόν διορθώσεις τους, τις προτάσεις αν το κείμενο χωράει αλλαγές ή να το απορρίπτουν συνολικά. Αν χωρούσε διορθώσεις ο συγγραφέας καλείτο να τις επιφέρει και στη συνέχεια το κείμενο πήγαινε και σε δεύτερο λογοκριτή, ο οποίος έπρεπε να καταδείξει αν ο συγγραφέας «συνεμορφώθη με τας υποδείξεις». Η τελική έγκριση ή απόρριψη δινόταν από τα ψηλά κλιμάκια της υπηρεσίας αλλά και της Κα Γκε Μπε.

Ολα φαίνονται απλά και καλώς ρυθμισμένα. Σ’ αυτό θα κατέληγε μια ψυχρή κοινωνιολογική ανάλυση. Να όμως που ο παράγοντας ξεχωριστή προσωπικότητα, αυτόνομο άτομο χαλάει τα γρανάζια της μηχανής του ολοκληρωτισμού. Στο βιβλίο βλέπουμε πως ο Κατούτσκοφ, αποκαλούμενος από τους συναδέλφους του «Ιδρωμένος Κώλος», αφού δεν σήκωνε τον πισινό του από την καρέκλα μέχρι να τελειώσει αυτό που διάβαζε, αφού απέρριψε το αριστούργημα του Βασίλι Γκρόσμαν «Ζωή και πεπρωμένο» και αφού φοβισμένος από τις συνέπειες καταγγέλλει τον συνάδελφό του Γιούρι Ζάιτσεφ για λαθρεμπόριο βιβλίων, τον άνθρωπο που τον είχε «μπάσει» στο ειδικό τμήμα της υπηρεσίας με τα πολύ απαγορευμένα βιβλία, τελικά κρύβει έναν άλλον εαυτό. Μάλλον πιο σωστά, με την επιρροή αγαπημένων του προσώπων, όπως η μητέρα του και η γυναίκα που αγαπά, την οποία θα παντρευτεί και θα τη χάσει γρήγορα, λόγω μιας κακής εγκυμοσύνης, αποδεικνύεται ή γίνεται άλλος απ’ αυτό που φαίνεται.

Εν τω μεταξύ έχει γνωριστεί με τον Πάβελ Γκολτσένκο, αποτυχημένο σκηνοθέτη και τώρα μηχανικό προβολής ταινιών για τους σοβιετικούς ηγέτες. Η ζωή των δυο ενώνεται άμεσα μέχρι του σημείου της σύλληψης του Γκολτσένκο για την κατοχή κάποιων έργων που είχαν ξεφύγει του λογοκριτικού συστήματος (βιβλία που δηλαδή είχε αφήσει να ξεφύγουν ο Κατούτσκοφ) και είχαν δημοσιευτεί σε κάποια περιοδικά με το όνομα του συγγραφέα να είναι ενός αγνώστου, του Μιχαήλ Λιούτσιν. Μετά η ταυτότητά τους αποδόθηκε στον μηχανικό προβολής ταινιών. Μέχρι τότε οι δυο φίλοι μοιράζονταν τα πάντα, ακόμη κάποια στιγμή και τις ερωτικές σχέσεις τους.

Εξεγέρσεις

Ο συγγραφέας όμως καταθέτει και γεγονότα όχι τόσο γνωστά, αλλά συνταρακτικά. Εχουμε τον σοβιετικό πολίτη Γιούρι Γκαλανσκόφ που μόνος του διαμαρτύρεται για την επέμβαση των Αμερικανών στον Αγιο Δομίνικο. Συλλαμβάνεται γιατί το σύστημα φοβάται κάθε διαμαρτυρία, ακόμη και αν αυτή είναι κατά των Αμερικανών. Αυτός αργότερα μαζί με τον φίλο του Γκίνσμπουργκ μετατρέπονται σε σοβιετικούς αντιφρονούντες. Και οι δυο καταδικάζονται να κλειστούν σε στρατόπεδο. Επίσης συγκλονιστικό είναι το γεγονός της διαμαρτυρίας κατά της εισβολής στην Τσεχοσλοβακία οκτώ μόνο πολιτών στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας. Εχουμε επίσης τη λιγότερο γνωστή αυτοπυρπόληση του Πολωνού Ρίζαρντ Σιβίτς για το ίδιο θέμα και τη δολοφονική απόπειρα κατά του Μπρέζνιεφ από τον είκοσι δύο ετών αξιωματικό Βλαντιμίρ Ιβάνοβιτς Ιλιαν, την πολύ γνωστή δίκη των συγγραφέων Σινιάφσκι – Ντάνιελ το 1965, με αποκορύφωμα την αιματηρή καταστολή τον Ιούνιο του 1962 μιας εργατικής απεργίας σε εργοστάσιο ατμομηχανών στο Νοβοτσερκάσκ και την οικολογική καταστροφή στη λίμνη Αράλη. Εντυπωσιακή είναι και η αναφορά του στο γεγονός πως ο Λουί Αραγκόν με ένα απλό τηλεφώνημα συνέβαλε στην απαγόρευση έκδοση της «Πανούκλας» του Καμί.

Από μια στιγμή και ύστερα η λογοκρισία κατά τη «χρυσή εποχή» Χρουστσιόφ, χρυσή σύμφωνα με τον Κατούτσκοφ, εξάλλου τότε εκδόθηκε το «Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτ», ανατίθεται στους ίδιους τους εκδότες. Αρκετοί ηρωικοί εκδότες όπως ο Αντόν Βασίλιεφ, εκδότης του περιοδικού «Στρείδι», στο οποίο δημοσιεύονται μυθιστορήματα και διηγήματα που «ξέφυγαν» του λογοκριτή. Πληρώνει τη δράση του με τη δολοφονία του μέσα στο σπίτι του από αγνώστους «ληστές». Για να περάσει η λογοκρισία την εποχή της λεγόμενης στασιμότητας επί Μπρέζνιεφ στα χέρια της ίδιας της Κα Γκε Μπε, όταν και ο ρόλος της Γκλαβλίτ περνά σε δεύτερη μοίρα.

Ο Κατούτσκοφ που μεταξύ των άλλων λατρεύει την Αχμάτοβα, προδίδει συναδέλφους, αφήνει ανυπεράσπιστο τον φίλο του όταν τον συλλαμβάνουν για την κατοχή έργων απαγορευμένων, αλλά και αφήνει να εκδοθούν επικίνδυνα βιβλία. Είναι τελικά μια τραγική φιγούρα της σοβιετικής εποχής. Υπεραγαπά τα βιβλία και γι’ αυτό του αναθέτουν να τα λογοκρίνει. Ποιανού όμως ήταν τα βιβλία με τους περίεργους τίτλους όπως «Το απομαγευμένο πλυντήριο» και «Το κόκκινο σύννεφο» που άφησε να περάσουν από τη λογοκρισία του; Σας αφήνω να το διαβάσετε στο βιβλίο. Πάντως σίγουρα δικό του ήταν επίσης το επικίνδυνο «Μις Γκούλαγκ» για την κατοχή του οποίου, μαζί με τα προηγούμενα, συνελήφθη ο φίλος του Γκολτσένκο.

Τελικά όσο και να φαίνονται ακλόνητα τα συστήματα καταπίεσης, καθόλου δεν είναι έτσι. Οχι όμως ο από μηχανής θεός αλλά ο από μηχανής άνθρωπος τα υποσκάπτει από μέσα. Γιατί όπως γράφει ο συγγραφέας «το να εκδίδεις όπως και το να γράφεις, στη Σοβιετική Ενωση, ήταν σε πολλές περιπτώσεις μια πράξη γενναιότητας» (σ. 183). Ενα σημαντικό βιβλίο – αν και θεωρώ το «Αφέντες και δούλοι» ακόμη πιο σπουδαίο – για την αντίσταση στον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό. Υπέροχη η μετάφραση της Στέλας Ζουμπουλάκη που για την προφορά των ρωσικών ονομάτων είχε και τη βοήθεια του πολύ καλού μεταφραστή από τα ρωσικά Δημήτρη Τριανταφυλλίδη.

{1BSYG}Πολ Γκρεβεγιάκ{1BSYG}{CR}{2BTIT}Κόκκινες ψυχές{2BTIT}{CR}{3BEKD}Μτφ. Στέλα Ζουμπουλάκη {CR}Πόλις, 2021, σ. 507{3BEKD}{CR}{4BTIM}Τιμή: 20 ευρ{4BTIM}ώ