Στο στόχαστρο ο Ορχάν Παμούκ για τις «Νύχτες πανούκλας»

«Η Τουρκία δεν αποτελεί πια μια δημοκρατία. Δέρνουν ανθρώπους στον δρόμο επειδή κάνουν πολιτικά σχόλια και σπάνε τα δάχτυλά τους, ενώ υπάρχει εμπλοκή και της μαφίας». Αυτά διαπίστωνε τον περασμένο Μάιο, σε συνέντευξή του, ο Ορχάν Παμούκ – ο μοναδικός λογοτέχνης της Τουρκίας που έχει τιμηθεί με το βραβείο Νομπέλ.

«Δεν υπάρχει ελευθερία σκέψης, διαχωρισμός εξουσιών ή ανεξαρτησία των δικαστηρίων. Θέλουμε ελευθερία σκέψης προτού ασχοληθούμε με τα ζητήματα της διακυβέρνησης», πρόσθετε. Για να τονίσει, επίσης, ότι το τελευταίο απομεινάρι δημοκρατίας στη χώρα είναι οι εκλογές, όμως κάθε φορά που το αποτέλεσμά τους δεν είναι επιθυμητό χαρακτηρίζεται «πλαστό».

Ο ίδιος ισχυρίστηκε, επίσης, ότι το τελευταίο του βιβλίο, με τίτλο «Νύχτες πανούκλας», αφορά την τουρκική κοινωνία στο σύνολό της, όμως έχει χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο για να στραφεί η συζήτηση στη νυν κυβέρνηση. Δεν χρειάστηκε, ωστόσο, να περάσουν παρά λιγότεροι από έξι μήνες για να διαπιστώσει πως οι απόψεις που εκφράζει και οι αλληγορίες που περιέχει το συγκεκριμένο δημιούργημα προκαλούν αντιδράσεις και τον θέτουν (πάλι) στο στόχαστρο.

Αυτή τη φορά, ήταν ο Ταρτσάν Ουλούκ – ένας δικηγόρος της Σμύρνης ο οποίος αυτοχαρακτηρίζεται εθνικιστής και ανυποχώρητος κεμαλιστής – ο οποίος προσέφυγε σε βάρος του Παμούκ. Το βασικό του επιχείρημα ήταν ότι προσβάλει τον ιδρυτή της σύγχρονης Τουρκικής Δημοκρατίας, μέσω ενός από τα πρόσωπα που πρωταγωνιστούν στο βιβλίο – η υπόθεση του οποίου εκτυλίσσεται το 1901, στα τελευταία χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, σε ένα φανταστικό νησί του Αιγαίου, το Μινγκέρ, που πλήττεται από μια πανδημία και επιβάλλεται καραντίνα. Πρόκειται για τον Κολάγκασι Καμίλ, έναν φιλόδοξο αξιωματικό ο οποίος ανέρχεται απότομα στην ιεραρχία και καταφέρνει να γίνει πρόεδρος του νησιού.

Ο Ουλούκ διέγνωσε δόλο, όμως και απαίτησε το βιβλίο να αποσυρθεί άμεσα από τα ράφια και ο Παμούκ να διωχθεί για ασέβεια προς τον Κεμάλ Ατατούρκ και τα εθνικά σύμβολα της Τουρκίας. Παρά δε το γεγονός ότι αρχικά η αγωγή απορρίφθηκε από τις αρχές της Κωνσταντινούπολης, όπου παραπέμφθηκε επειδή εκεί βρίσκεται η έδρα του εκδοτικού οίκου, ο ενάγων επέμεινε. Ετσι, την επανέφερε στη Σμύρνη, η εισαγγελία της οποίας αποφάσισε να ανοίξει πάλι την υπόθεση – με τον ίδιο να διαβεβαιώνει πως «θα φτάσει μέχρι το τέλος».

Η Ζεϊνέπ Οράλ, πρόεδρος του τουρκικού τμήματος της διεθνούς ένωσης συγγραφέων PEN, που ιδρύθηκε το 1921, έδειξε να μην πιστεύει στα αφτιά της όταν πληροφορήθηκε την εξέλιξη. «Είναι οι δικαστές που δεν διαβάζουν, που αδυνατούν να κατανοήσουν αυτά που διαβάζουν και τους βασικούς κανόνες της μυθοπλασίας αυτοί οι οποίοι κάνουν όλο το κακό σε τούτη τη χώρα», δήλωσε χαρακτηριστικά.  Δεν είναι, άλλωστε, η πρώτη φορά που διώκεται συγγραφέας στην Τουρκία. Το 2006, για του λόγου το αληθές, η Ελίφ Σαφάκ αναγκάστηκε να παρουσιαστεί ενώπιον δικαστηρίου για να υπερασπιστεί τον εαυτό της απέναντι σε κατηγορίες ότι πρόσβαλε την ιδέα του «τουρκισμού», μέσω ενός χαρακτήρα του δικού της βιβλίου «Οι μπάσταρδοι της Ιστανμπούλ». Ανάλογη κατηγορία και μάλιστα από τον ίδιο άνθρωπο – τον δικηγόρο Κεμάλ Κερινσίτς – είχε αντιμετωπίσει και ο Παμούκ το 2005, επειδή τόλμησε να δηλώσει σε μια ελβετική εφημερίδα ότι «ένα εκατομμύριο Αρμένιοι έχουν σκοτωθεί σε αυτά τα εδάφη».

Αδίκως ο Παμούκ προσπαθεί να πείσει ότι σέβεται απολύτως τον Κεμάλ και τα ιστορικά πρόσωπα. Οπως είπε σε άλλη συνέντευξή του τον Αύγουστο, «ο Καμίλ αντιτίθεται στον σουλτάνο, τη φεουδαρχία και το παλιό καθεστώς όταν φωνάζει προς το πλήθος Ζήτω η Ελευθερία (…) Και αυτό, φυσικά, αναφέρεται στην έλλειψη ελευθερίας στη σημερινή Τουρκία».

Αμα, όμως, μπλέκεις με φανατικούς, δύσκολα τα βγάζεις πέρα. Είτε πρόκειται για κεμαλιστές είτε για νεοϊσλαμιστές, καθώς το άρθρο 299 του ποινικού κώδικα της Τουρκίας εξυπηρετεί αμφότερους. Απόδειξη, οι πάνω από 160.000 έρευνες και οι σχεδόν 36.000 δικαστικές διαδικασίες που έχουν ξεκινήσει βάσει αυτού, οδηγώντας σε περίπου 13.000 καταδίκες στο διάστημα 2014-20…