«Τώρα είδαμε τι σημαίνει να εργάζεσαι πάνω στο τραπέζι που τρως»

Οταν τελείωσε τις σπουδές Αρχιτεκτονικής στη Θεσσαλονίκη του 2007, ολοκλήρωσε τον κύκλο μεταπτυχιακών του στο Κολούμπια της Νέας Υόρκης και διδακτορικού στην Ολλανδία. Στο ενδιάμεσο διάστημα από τον Σεπτέμβριο του 2011 ο Πλάτωνας Ησαΐας βρέθηκε στο Λονδίνο. «Ηρθε η σύντροφός μου να κάνει διδακτορικό εδώ, την ακολούθησα κι εγώ ως ερωτικός μετανάστης και βρήκα δουλειά, σχετικά γρήγορα, πριν τελειώσω το διδακτορικό μου» λέει γελώντας μέσα από την οθόνη του Zoom και μιλώντας για τα χρόνια που υπήρξε επικεφαλής ενός από τα εργαστήρια του μεταπτυχιακού προγράμματος αστικού σχεδιασμού στην Bartlett School of Architecture, ενώ παράλληλα δούλευε στο Royal College of Art διδάσκοντας στο πτυχιακό εργαστήριο αρχιτεκτονικού σχεδιασμού. Αυτή τη στιγμή βρίσκεται στην Architectural Association, ως διευθυντής του μεταπτυχιακού αρχιτεκτονικής και αστικού σχεδιασμού Projective Cities.

Σημαντική είναι η ενασχόλησή του με τη διοργάνωση και παραγωγή εκθέσεων, όπως η διαθεματική και διεπιστημονική έρευνα «Islands of Exile: The Case of Leros», για την ιστορία της Λέρου ως τόπου εξορίας, κράτησης, περιορισμού και ελέγχου. Τα ευρήματά της έγιναν έκθεση και έκδοση και παρουσιάστηκαν στη Manifesta 12 στο Παλέρμο. Ιδιαίτερη στιγμή για εκείνον ήταν η συμμετοχή του στη διοργάνωση της έκθεσης για το έργο της Ζωής Ζέγγελη, που πραγματοποιήθηκε την προηγούμενη άνοιξη στο Λονδίνο. Στο βιβλίο που τη συνοδεύει, ασχολήθηκε και παρουσίασε τη δουλειά της ΟΜΑ στην Ελλάδα, με κέντρο την Κεφαλλονιά.

Τι έχεις κρατήσει από τη 14χρονη ακαδημαϊκή εμπειρία σου στο Λονδίνο;

Αυτό που θεωρώ ότι έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον είναι πως αυτά τα πανεπιστήμια προσφέρουν διεθνή και ποικιλόμορφα περιβάλλοντα, που είναι όμως την ίδια στιγμή πολύ διαφορετικά μεταξύ τους. Εννοώ ότι τα κοινωνικά, ταξικά, φυλετικά, έμφυλα χαρακτηριστικά των σπουδαστριών/ών σε αυτά τα πανεπιστήμια διαφέρουν πολύ ακόμα και μέσα στην ίδια πόλη. Βγαίνοντας από τα όρια του Λονδίνου και κοιτώντας τις σχολές της λεγόμενης «περιφέρειας», αυτές οι διαφορές είναι ακόμα πιο έντονες και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους πιο διακριτά. Ετσι, παρότι υπόκεινται στους ίδιους ελεγκτικούς μηχανισμούς και έχουν, λίγο-πολύ, παρόμοιες υποχρεώσεις, οι παραδόσεις, οι αντιλήψεις, οι ιδεολογικές τους παρεκκλίσεις μεταφράζονται σε πολύ διαφορετικά προγράμματα σπουδών, κάποια από τα οποία έχουν στόχο να διοργανώσουν μαθήματα αρχιτεκτονικής με κέντρο το πληθυντικό υποκείμενο των διδασκομένων.

Οταν μπαίνεις σε μια τάξη στο πρώτο ή στο δεύτερο έτος στο Πανεπιστήμιο του Westminster, «βλέπεις» το ίδιο το Λονδίνο. Αντικρίζεις την πολυπλοκότητά του, συναντάς ανθρώπους – γεννημένους όχι μόνο εδώ, αλλά παντού στην Αγγλία – δεύτερης, τρίτης γενιάς μετανάστες, βλέπεις γυναίκες και άντρες, νέες και νέους που προέρχονται από πολύ διαφορετικά κοινωνικά πλαίσια, πολιτιστικά υπόβαθρα και οικογενειακές δομές. Και αυτό είναι κάτι τελείως διακριτό από μια σχολή όπως είναι η Architectural Association, η οποία είναι μεν απολύτως διεθνής αλλά έχει άλλα κοινωνικά χαρακτηριστικά. Ειδικά στα προπτυχιακά, λόγω των υψηλών διδάκτρων, συναντούμε ανθρώπους που προέρχονται από υψηλά κοινωνικά στρώματα.

Αυτό που με ενδιαφέρει είναι αυτή η ακτινογραφία του τελικά ποια/ος ασχολείται με την αρχιτεκτονική, ποια/ον ενδιαφέρει και γιατί και το πόσο διαφορετικό είναι αυτό το ενδιαφέρον, ποιες οι προσδοκίες, οι επιθυμίες, οι επιδιώξεις – προσωπικές, κοινωνικές, οικονομικές. Δηλαδή, όταν καταφέρεις να τελειώσεις ένα πανεπιστήμιο και επιθυμείς να πάρεις εργασιακά δικαιώματα, άμα είσαι Βρετανή/ός αντιμετωπίζεις μια συνθήκη τελείως διαφορετική από το αν είσαι μία/ένας, ίσως και μεγαλύτερης ηλικίας, φοιτήτρια/φοιτητής από το εξωτερικό, που επιθυμεί να εκτεθεί σε έναν κόσμο ιδιαίτερα έντονης δημιουργικότητας, αλλά και κατά κάποιον τρόπο εναλλακτικών πρακτικών της αρχιτεκτονικής.

Η ελληνική αρχιτεκτονική παιδεία παίρνει καλό βαθμό;

Η δουλειά που γίνεται στα ελληνικά πανεπιστήμια και στην αρχιτεκτονική σκηνή της Ελλάδας είναι εξίσου καλή, αν όχι καλύτερη, σε πάρα πολλά πράγματα. Η αρχιτεκτονική στην Ελλάδα ίσως δεν παίρνει την προβολή που της αναλογεί τόσο εντός όσο και εκτός της χώρας, αν και νομίζω ότι αυτό σιγά-σιγά αλλάζει. Υπάρχουν πια πολλά περιοδικά, ιστότοποι, κοινότητες, μέσα και έξω από το πανεπιστήμιο, που αφορούν την αρχιτεκτονική και ασχολούνται με τα θέματά της. Θέλω να πω για την αρχιτεκτονική εκπαίδευση ότι οι ελληνίδες φοιτήτριες και οι έλληνες φοιτητές μας, αρχιτεκτόνισσες και αρχιτέκτονες μπορούν να υλοποιήσουν τις επιθυμίες τους σε όποιο αντικείμενο επιλέγουν, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο και είναι, αντικειμενικά, από τα πιο ταλαντούχα άτομα που υπάρχουν. Οχι επειδή τις/τους διδάσκουμε εμείς «εκεί», αλλά επειδή προέρχονται από σχολές και κοινωνικές εμπειρίες που είναι ιδιαίτερα «μπροστά» και είναι καλά προετοιμασμένες/οι σε πάρα πολλά θέματα.

Πώς λειτούργησε η πόλη του Λονδίνου στην πανδημία;

Ηταν μια ιδιαίτερα δύσκολη και σκληρή περίοδος – απολύτως άνισα κατανεμημένη. Στην αρχή της πανδημίας, τον Μάρτιο του 2020, πάρκα και υπαίθριοι χώροι σε φτωχές γειτονιές όπως π.χ. το Tower Hamlets «κλειδώθηκαν». Κάτι που δεν συνέβη σε προνομιακές περιοχές. Το Regents Park και το Primrose Hill έμειναν διαρκώς ανοιχτά, 24/7. Η επιτελεστικότητα του σώματος και οι δραστηριότητες στον δημόσιο χώρο των λευκών μεσοστρωμάτων, ανδρών και γυναικών, επιτρεπόταν. Θεωρήθηκε ότι ήταν στο πλαίσιο του «κανονικού» και άρα του «ανεκτού». Ηταν δηλαδή αποδεκτό να κυκλοφορείς ντυμένη/ος για τζόκινγκ ή γυμναστική, την ίδια στιγμή που μια πολύτεκνη οικογένεια ή μια μουσουλμάνα μητέρα με τα παιδιά της που ήθελε να κυκλοφορήσει στην πόλη, δεν μπορούσε να περπατήσει στο πάρκο ή να καθίσει σε ένα παγκάκι. Αυτό είναι απόδειξη του συστημικού ρατσισμού και των ζητημάτων που προκύπτουν συχνά και μας καλούν επιτακτικά να ξανασκεφτούμε την πόλη και την αρχιτεκτονική.

Υπήρχαν τεράστιες διαφορές στο πώς αντιμετωπίστηκαν γειτονιές υψηλών εισοδημάτων σε σχέση με τον κορωνοϊό, συγκριτικά με άλλες χαμηλών, με ευάλωτους πληθυσμούς, μειονότητες, μεγάλες οικογένειες, διαγενεακά δίκτυα φροντίδας και αλληλοβοήθειας. Οι τελευταίες είχαν εκτεθεί υπερθετικά στον ιό σε σχέση με προνομιακά στρώματα που ζούσαν σε πλουσιότερες περιοχές του Λονδίνου, που είχαν σπίτια με αυλές, μεγάλα πάρκα κ.λπ. Είναι λοιπόν πολύ σημαντικό να δούμε πιο προσεκτικά τον αρχιτεκτονικό και αστικό χώρο και τον τρόπο που λειτούργησε. Μας λείπουν όμως αρκετές λεπτομέρειες. Ενώ γνωρίζουμε αρκετά καλά τις μεγάλες γεωγραφικές κατανομές και δημογραφικά στοιχεία μακροκλίμακας, δεν μπορούμε ακόμη να δούμε και να διατυπώσουμε παρά μόνο εμπειρικά και διαισθητικά ερωτήματα σε σχέση με την οργάνωση του οικιακού χώρου ή τις πυκνότητες διαβίωσης.

Σήμερα βλέπει η αρχιτεκτονική διαφορετικά τους χώρους εργασίας;

Είδαμε για πρώτη φορά τα προνόμια ή τη δυσκολία να δουλεύεις απ’ το σπίτι. Τα τελευταία 20 χρόνια μιλούσαμε για τη διάχυση της εργασίας στον οικιακό χώρο, αλλά τώρα είδαμε ακριβώς τι σημαίνει να εργάζεσαι πάνω στο τραπέζι που τρως, στο κρεβάτι που κοιμάσαι, με τα παιδιά να χοροπηδάνε γύρω σου. Η ταξική, φυλετική και έμφυλη ταυτότητα μιας πανδημίας (θα έπρεπε να) είναι αδιαμφισβήτητη. Οσο τα (λευκά) μεσαία και υψηλά κοινωνικά στρώματα ταμπουρωνόμαστε στα σπίτια μας και έχουμε το προνόμιο της εξ αποστάσεως εργασίας, οι άλλες (κυρίως) και οι άλλοι εργάζονται κανονικά. «Εξω», εκτεθειμένες/οι στον ιό και στις ανεπάρκειες των συστημάτων υγείας και των κοινωνικών και χωρικών ανισοτήτων, ή «μέσα», στη φροντίδα του νοικοκυριού και στην αναπαραγωγική, απλήρωτη εργασία.

Σίγουρα όμως υπάρχουν πολύ διαφορετικές οπτικές, πολιτικές και ερευνητικές, σχετικά με αυτά τα θέματα. Οι χωρικές επιπτώσεις της αλλαγής των μοντέλων εργασίας είναι τεράστιες, γιατί αλλάζουν την κοινωνία, αλλάζουν τον τρόπο που κινούμαστε, τον ελεύθερο χρόνο, το σπίτι, το γραφείο. Βλέπουμε τέλος και μια ώσμωση ριζοσπαστικών ιδεών στην πρακτική, στην καθημερινότητα, στην κρατική πολιτική, στην επιχειρηματική δραστηριότητα, και αυτό είναι επίσης ενδιαφέρον. Οπως οι συζητήσεις για τετραήμερη εβδομαδιαία εργασία, νέες αντιλήψεις και μοντέλα φροντίδας εκτός και πέρα της πατριαρχικής κανονικότητας της πυρηνικής οικογένειας.

Η κλιματική αλλαγή επηρεάζει τον αστικό σχεδιασμό;

Ενα σημαντικό πεδίο προβληματισμού και έρευνας αυτή την εποχή αφορά ακριβώς ό,τι έχει να κάνει με τον σχεδιασμό της επικράτειας, του τοπίου και την κλιματική κρίση. Η δυτική μοντερνικότητα οδήγησε σε μια κατανόηση του περιβάλλοντος ως ενός πεδίου αποκλειστικά προς εκμετάλλευση. Αυτή η αντίληψη είναι αδιέξοδη και απολύτως καταστροφική. Διαφορετικές πολιτιστικές εμπειρίες έχουν πολλά να μας διδάξουν. Εννοώ προσεγγίσεις της γης, της φύσης, των σχέσεων μεταξύ ανθρώπινων και μη υποκειμένων, για μοντέλα συμβίωσης, ενσυναίσθησης, φροντίδας, που διαφοροποιούνται από τον ηγεμονικό, δυτικό, μοντερνικό λόγο. Ενα είναι σίγουρο: πρέπει να δράσουμε σύντομα, προτείνοντας έναν συστημικό μετασχηματισμό, κοσμολογικά, πολιτιστικά, κοινωνικά, και υποκειμενικά πληθυντικό.

Πέρα από τη διδασκαλία, το γραφείο σας, το Συνεργατικό Γραφείο Φατούρα, ασχολείται με άλλα ερευνητικά προγράμματα σχεδιασμού;

Από το 2013 μέχρι το 2020 εργαστήκαμε σε ένα σύνθετο έργο στην πόλη Ντα Νανγκ του Βιετνάμ. Συνεργαζόμενοι με τοπικές ΜΚΟ, χρησιμοποιήσαμε τόσο νομοθετικά όσο και αρχιτεκτονικά μέσα για τη δημιουργία συνεταιριστικών μοντέλων στέγασης σταδιακής ανάπτυξης για διακινούμενες/ους εργαζόμενες/ους και εκτοπισμένες/ους μικροϊδιοκτήτες.

Το έργο μας αυτό, μαζί με τη συμμετοχή μας που απέσπασε το τρίτο βραβείο στον διαγωνισμό για τον ανασχεδιασμό του δημόσιου χώρου του Θεάτρου του Λυκαβηττού, εμβληματικού έργου του Τάκη Ζενέτου, παρουσιάζονται με διάκριση στη 10η Μπιενάλε Νέων Αρχιτεκτόνων του Ελληνικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής. Αυτό το διάστημα, «επιστρέφοντας» στην Ελλάδα, δουλεύουμε τρία ιδιαίτερα ιδιωτικά έργα, στα οποία προγράμματα κατοικίας στην ύπαιθρο συνδυάζονται με μοντέλα ολιστικού περιβαλλοντικού σχεδιασμού, νέων καλλιεργειών και κατοικήσεων της μη αστικής επικράτειας.