Σαίξπηρ, οι τραγωδίες

Δεν υπάρχει καμιά αντίρρηση πως ο Σαίξπηρ κατοικεί στην ίδια στέγη αθανασίας με τους έλληνες τραγικούς. Οικονομικά και ταξικά ήταν ένας γιος επαρχιώτη εμπόρου που ακολούθησε την καριέρα ενός περιοδεύοντος θεατρίνου. Η έρευνα αιώνων δεν κατόρθωσε να έχει λεπτομερείς πληροφορίες για τη γενικότερη θέση του και το κύρος του στην κοινωνία της εποχής του. Λίγες πληροφορίες και η λιτή διαθήκη του. Εχω επισκεφθεί τη γενέθλια πόλη του, το Στράντφορντ, πάνω στον ποταμό Εϊβον, και έχω περιηγηθεί στο διατηρητέο, μεσοαστικής τάξης και γούστου, πατρικό σπίτι του.

Ο Σαίξπηρ ήταν καταρχάς θεατρίνος, θιασάρχης ενός θιάσου το πολύ 11 ανθρώπων θεατρίνων, εφήβων που έπαιζαν τους γυναικείους ρόλους και ώριμων ηλικιών που ενσάρκωναν τη μικρή ανθρωπότητα των έργων του. Εχω στη βιβλιοθήκη μου μια γαλλική μετάφραση αγγλικού λεξικού των «Σαιξπηρικών ρόλων», μικρού μεγέθους, αλλά 500 σελίδων. Παρελαύνουν χιλιάδες τύποι και χαρακτήρες, υπηρέτες, νεκροθάφτες, στρατιώτες, ιερείς, έμποροι, βασιλιάδες, δολοφόνοι και δήμιοι. Μια μεγάλη μεσαιωνική κοινωνία. Τα έργα που μας κληροδότησε είναι περισσότερα από τα χρόνια της επαγγελματικής του θητείας. Ενα μόνο χαρακτηριστικό θα αναφέρω: δύο αριστουργήματα, μια τραγωδία και μια κωμωδία, ο «Αμλετ» και «Η δωδέκατη νύχτα», γράφτηκαν τον ίδιο χρόνο και τους ίδιους μήνες! Ενώ ο θίασος άλλαζε συνεχώς πόλη και έπαιζε ένα πλούσιο ρεπερτόριο. Η εποχή επέτρεπε στους θιάσους και στους συγγραφείς να χειρίζονται θέματα χωρίς δικαιώματα, όπως στα χρόνια μας, πνευματικής ιδιοκτησίας. Οι μελετητές αναφέρουν τουλάχιστον πέντε «Αμλετ» την ίδια εποχή.

Μια διάκριση ειδολογική των έργων του Σαίξπηρ ορίζει τρεις κατηγορίες: τραγωδίες, ιστορικά δράματα, κωμωδίες. Οι τραγωδίες του ανήκουν στις βουνοκορφές της ιστορίας του παγκόσμιου θεάτρου. Ο «Αμλετ» ανήκει σε μια κορυφή που στις απέναντι οροσειρές είναι η «Ορέστεια» του Αισχύλου, ο «Οιδίπους Τύραννος» του Σοφοκλή και οι «Βάκχες» του Ευριπίδη. Ο «Αμλετ» παίζεται το 1600 και, όπως σημείωνα το 1976 σε μια κριτική μου: «Μέσα σε αυτόν τον χρόνο ο Μαρέν κατασκευάζει το πρώτο φυσίγγι, γεννιέται ο Καλντερόν, ανεβάζεται η πρώτη ιταλική όπερα, ιδρύονται η αγγλική και η ολλανδική εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών, ο Τζιορντάνο Μπρούνο καίγεται από την Ιερά Εξέταση και ο Θωμάς Καμπανέλλα γράφει την ουτοπία του, την “Πολιτεία του ήλιου”. Δύο μόλις χρόνια πριν ο Λόπε ντε Βέγκα κυκλοφορεί το ειδυλλιακό μυθιστόρημα “Αρκαδία” κι ο Μπόρις Γκουντούνωφ κυβερνά τη Ρωσία. Είναι η χρονιά της συνωμοσίας και της καταδίκης του Εσσεξ, η χρονιά που γεννιέται πιθανόν ο Κρόμγουελ και υποτάσσεται πνιγμένη στο αίμα της η Ιρλανδία». Θα είχε ενδιαφέρον, αν κάποτε κάποιος θεατρολόγος αποφάσιζε να συγκεντρώσει όλες τις κριτικές που έχουν γραφτεί για τον «Αμλετ» εδώ και 150 χρόνια στην Ελλάδα.

«ΟΘΕΛΛΟΣ». Ανθολογώ σήμερα κριτικές μου και για άλλες τραγωδίες του Σαίξπηρ. Το 1974 σημείωνα για τον «Οθέλλο»: «Η Βενετία είναι μια εμπορική δημοκρατία, δηλαδή ένα Κράτος που αποζεί από τον μόχθο των άλλων, των παραγωγών. Η βάση της ηθικής του βρίσκεται στο κέρδος και η μεθοδολογία του ξεκινάει από τους πρόσφορους τρόπους με τους οποίους μπορεί να χρησιμοποιεί τους άλλους. Καθετί που είναι χρήσιμο είναι ηθικό και κάθε χρήση που αποφέρει είναι νόμιμη. Η αντίληψη πως όλα αγοράζονται είναι πάγια σε μια τέτοια οργάνωση κοινωνίας και οι ανθρώπινες σχέσεις είναι αλισβερίσι. Η Βενετία, επειδή είναι κράτος εμπορικού ενδιαφέροντος, είναι επεκτατικό. Και η επέκταση χρειάζεται σταθμούς για τη διαμετακόμιση και οι σταθμοί έχουν ανάγκη φυλάκων. Ενα εμπορικό κράτος έχει ανάγκη από στρατό. Οι έμποροι, όμως, δεν ήταν ποτέ καλοί πολεμιστές, γι’ αυτό είχαν πάντα μισθοφόρους ή δούλους. Συνήθως οι ιθαγενείς που εξουσίαζαν, στερημένοι από το δικαίωμα της παραγωγής και της εκμετάλλευσης των αγαθών τους, γίνονται οι φύλακες των συμφερόντων τους. Τέτοιος ο Οθέλλος, ένα εργαλείο χρηστικό στη διάθεση της Βενετικής Δημοκρατίας. Αποκομμένος από τη φυλή του, από τη θρησκεία του, έχει αλλοτριωθεί από το σύστημα που τον απορφάνισε. Παγιδευμένος σε έναν άλλο τρόπο ζωής, αντλεί κύρος μόνο από το δικαίωμα που του έχει δοθεί να τον υπερασπίζεται. Αμείβεται για να συντηρεί ένα σύστημα και μια οργάνωση κοινωνίας που τον εξόρισε από την ιθαγένεια του τοπίου του. Δεν του μένει άλλη λύση από την αφομοίωση, την προσαρμογή και τη λήθη των ριζών του. Εχει τόσο αλλοιωθεί από τον “χριστιανισμό τους”, την επιτήδευση των τρόπων τους, την “αγωγή” τους, τα ήθη τους, ώστε κάποτε μπορεί να καυχηθεί αυτός, ο μαύρος, ο βαφτισμένος, πως έσφαξε έναν Τούρκο στο Χαλέπι, επειδή χτύπησε έναν πολίτη της Βενετίας που πρόσβαλε το Κράτος. Είναι η μέγιστη απόδειξη της αλλοτρίωσής του. Η διαδικασία, όμως, της αφομοίωσής του και η αλαζονεία της τον οδηγούν σε ένα λάθος. Προκαλεί το σύστημα. Ενώ τον χρησιμοποιούσε, θέλει να το χρησιμοποιήσει. Ερωτεύεται μια Βενετσιάνα. Γιατί εκείνη τον ερωτεύθηκε, το εξηγεί σαφέστατα στην απολογία του μπροστά στη Γερουσία, δεν τρέφει αυταπάτες. Η Δυσδαιμόνα έχει δικαίωμα να γοητευτεί από τον εξωτικό παλικαρά, εκείνος, όμως, δεν είχε δικαίωμα να την ερεθίσει. Η Γερουσία δε συγχωρεί, παραχωρεί. Μπροστά στο γενικό συμφέρον πρέπει να υποχωρήσει το ατομικό του Βραβάντιου. Αυτός είναι ο όρος του μείζονος κέρδους. […] Ο Οθέλλος είναι θύμα της κοινωνικής ύβρεως που διέπραξε. Η κατάρα του Βραβάντιου θα πιάσει. Ο Ιάγος θα γίνει ο εκτελεστής και ο φορέας της. Ο Ιάγος είναι γέννημα και θρέμμα της κοινωνικής δομής που υπηρετεί. Είναι αυθεντικός Βενετσιάνος. Ο λόγος του είναι γεμάτος συγκρίσεις. Εχει συλλάβει το νόημα των καιρών που ζει, γνωρίζει τον τρόπο που λειτουργεί το σύστημα. Εχει επίγνωση της κοινωνικής αδικίας και έμαθε να την πολεμά με μια άλλη αδικία. Εμπιστεύεται το κατ’ εξοχήν εργαλείο του αιώνα του, τη λογική και την εφευρετικότητα. […] Ο Οθέλλος είναι χαμένος από την πρώτη στιγμή, γιατί δε γνωρίζει τους κανόνες. Αυτός παίζει με τους πόθους του, όχι με το μυαλό του. Στο έργο αντιπαρατίθενται δύο τρόποι ζωής και δύο πολιτισμοί, ο ενστικτώδης και ο λελογισμένος. Ο Οθέλλος είναι τραγικός, γιατί έχει αυταπάτες. Απατήθηκε από τον κόσμο που υπηρέτησε και νικήθηκε από τον κόσμο που πρόδωσε. Είναι σημαντικός ο λόγος που σφραγίζει την αυτοκτονία του. Η παράδοσή του σε ένα πάθος που δε θέλησε ή δεν μπόρεσε να υποτάξει είναι όμοια προσβολή με εκείνη του Τούρκου που χτύπησε τον πολίτη της Βενετίας. Ο Οθέλλος, υπηρέτης της Δημοκρατίας της Βενετίας, σκοτώνει τον Οθέλλο που διατάραξε την ισορροπία της κοινωνικής δομής. Ο Οθέλλος υπέκυψε σε μια ηθική ακρότητα. Σε μια κοινωνία συνδιαλλαγής, συμβιβασμού και συναγωνισμού έφερε το απόλυτο πάθος, το ασυμβίβαστο, το ανταγωνιστικό, της ζήλειας. Δεν είναι τυχαίο που ο Σαίξπηρ, καθόλου φειδωλός σε φόνους, αφήνει σκηνικά ατιμώρητο τον Ιάγο. Η Βενετία μπορεί να συνεχίσει και χωρίς τον Οθέλλο, θα βρει άλλον. Ο Κάσσιος θα πάρει τη θέση του, ο Ιάγος θα δικαστεί, ο Ροδερίγος πέθανε, όταν δεν είχε πια λεφτά. Η Δυσδαιμόνα πήγε να βρει την κατάρα του πατέρα της. Κυβέρνα, Βενετία».

Το 1978 ο Αλέξης Μινωτής σκηνοθέτησε και πρωταγωνίστησε στον «Βασιλέα Ληρ». Εγραφα τότε: «Ο “Ληρ” είναι ένα έργο που παίζεται σπάνια, ακόμα και στην Αγγλία. Πολλοί υποστηρίζουν πως δεν παίζεται, είναι ένα σύμπαν την ώρα της έκρηξης. Από την πρώτη του σκηνή, σαν μικρός πυκνός γαλαξίας, δηλώνει τις δυναμικές του που θα τιναχτούν σε απειρία αστερισμών για να οδηγηθούν στην ισορροπία της ερημίας του τέλους που εγκυμονεί μελλοντικές εκρήξεις. Ο “Ληρ” συμπυκνώνει τον ανθρώπινο μύθο ως μύθο της ανάγκης μέσα σε έναν κύκλο που αρχίζει από την αλαζονεία και οδηγεί στην τρέλα. Η αλαζονεία είναι η τρέλα της αυταπάτης και της ισχύος, η τρέλα είναι η αλαζονεία της αυτογνωσίας και της αδυναμίας. Ο ανθρώπινος βίος είναι ένας τροχός της τύχης. Οι κεντρομόλες και οι φυγόκεντρες δυνάμεις του οδηγούν στο θάνατο. Το μόνο κέρδος είναι η ωριμότητα την ώρα της κρίσης. Ο “Ληρ”, όπως όλα τα μεγάλα έργα του ανθρώπου, είναι μεταφυσικό οικοδόμημα. Ο μοχλός της ανάγκης κυβερνά, αλλά η ευθύνη βαραίνει τον άνθρωπο. Η τρικυμία είναι δοσμένη, η τέχνη της ζωής είναι ναυσιπλοΐα. Ο “Βασιλεύς Ληρ” “σηκώνει” πολλές αναγνώσεις, αλλά δε χωρεί παρά μια διάγνωση. Ο Σαίξπηρ στα ιστορικά του δράματα είδε την ιστορία και τα πρόσωπα που την κινούν σαν μια κρεατομηχανή, όπου η βία ταυτίζεται με την εξουσία. Στις τραγωδίες του η ανθρώπινη ύπαρξη είναι αυτόνομη και παλεύει με τις αντιφάσεις της και σώζεται ή χάνεται μέσα από την τρέλα, μέσα από την υπέρβαση του λόγου. Η διαφορά ανάμεσα στους Ελληνες τραγικούς και τον Σαίξπηρ είναι ο χριστιανισμός. Ο Προμηθέας είναι τραγικός, γιατί δεν μπορεί να πεθάνει, ο Ληρ, γιατί δεν ξέρει πώς να πεθάνει. Η τραγωδία περνάει από τον θάνατο».

Ο «Μάκβεθ» στα παρασκήνια των αγγλικών θεάτρων αναφέρεται ως «Αυτό»! Κανείς, επειδή το θεωρεί γρουσούζικο έργο, δεν αναφέρει το όνομα του τίτλου και του ήρωα. Είναι ένα αριστουργηματικό δοκίμιο υψηλής ποιητικής έμπνευσης πάνω στην έννοια και τη λειτουργία του Κακού στην Ιστορία. Μια σχεδόν μεταφυσική προσέγγιση του τραύματος του Κάιν.