Θέμα ιστορίας ή ηγεσίας;

Το ερώτημα επανέρχεται στη δημόσια συζήτηση ξανά και ξανά: Πώς κατάφερε η Πορτογαλία να εμβολιάσει το 87,5% του πληθυσμού της; Πώς έφθασε ο εμβολιασμός στις πιο ευάλωτες ηλικίες σε ποσοστά από 97% έως 100%; Γιατί εκείνοι κατάφεραν το απόλυτο κι εμείς τσαλαβουτάμε ακόμη στα ρηχά, με 600.000 απροστάτευτους στις μεγάλες ηλικίες; Και γιατί οι αντιεμβολιαστικές δεισιδαιμονίες βρίσκουν πρόθυμα αφτιά παρ’ ημίν αλλά όχι στην πατρίδα του Κριστιάνο Ρονάλντο;

Η εύκολη απάντηση είναι ότι η Πορτογαλία τα καταφέρνει καλύτερα από εμάς με τα εμβόλια για τον ίδιο λόγο που τα κατάφερε καλύτερα από εμάς με το Μνημόνιο. Υπενθύμιση: η Πορτογαλία χτύπησε την πόρτα του «μηχανισμού» και υποδέχθηκε την τρόικα τον Απρίλιο του 2011, έναν χρόνο ύστερα από εμάς. Δανείστηκε 78 δισ., δηλαδή το 46% του ΑΕΠ της, ξεμπέρδεψε σε τρία χρόνια ακριβώς, και σ’ αυτά τα τρία δύσκολα, σκληρά χρόνια το ΑΕΠ της μειώθηκε 3,4% και η ανεργία αυξήθηκε 4,5 μονάδες. Εμείς, από την άλλη, δανειστήκαμε συνολικά 241,6 δισ., δηλαδή κάτι περισσότερο από το 100% του προμνημονιακού ΑΕΠ, χρειαστήκαμε όχι ένα αλλά τρία δανειακά προγράμματα, εννέα αντί για τρία χρόνια, και πληρώσαμε την περιπέτεια με μείωση του ΑΕΠ κατά 21% και υπερδιπλασιασμό των ποσοστών ανεργίας.

«Γιατί η Πορτογαλία αντιμετώπισε το ίδιο με την Ελλάδα Μνημόνιο τόσο ταχύτερα και με τόσο μικρότερο οικονομικό κόστος και λιγότερο κοινωνικό πόνο;» είχα ρωτήσει έναν σεβάσμιο καθηγητή στη Λισαβόνα. «Γιατί είμαστε επτά αιώνες παλαιότερο κράτος από εσάς», μου είχε απαντήσει. Είχα εκλάβει την απάντηση ως ευφυολόγημα. Αλλά οι «πολιτιστικές εξηγήσεις» επιστρέφουν και επιμένουν. Αν δει κανείς τον χάρτη του ECDC με τα κρούσματα Covid και τους θανάτους στην Ευρώπη, μοιάζει να τον έχει συντάξει όχι ένας οργανισμός επιδημιολογικής επιτήρησης, αλλά ένας οπαδός της θεωρίας του Σάμιουελ Χάντιγκτον για τη σύγκρουση των πολιτισμών. Σαν ένα αόρατο, «πολιτιστικό» τείχος να χωρίζει την Ευρώπη στα δύο, με ένα ρήγμα κατά μήκος της διαχωριστικής γραμμής ανάμεσα στον δυτικό χριστιανισμό και την ανατολική εκκλησία, από τις χώρες της Βαλτικής ως τον ελληνικό Βορρά, με πρωταθλήτριες στη δυστυχία τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία. Με αυτήν την ανάγνωση, η Ελλάδα τα πάει ασύγκριτα καλύτερα από τα άλλα «ορφανά του Βυζαντίου» – τη Ρουμανία, για παράδειγμα, με 32% εμβολιασμένους ή τη Βουλγαρία του 22%. Αλλά υπολείπεται δραματικά των χωρών που βρίσκονται δυτικά της «γραμμής Χάντιγκτον».

Είμαστε, λοιπόν, αιχμάλωτοι με αρχαία πολιτιστικά δεσμά; Είναι η ανταπόκριση στον εμβολιασμό μέτρο της προσαρμογής των κοινωνιών στον δυτικό πολιτισμό, μέτρο που ξεχωρίζει τους πολιτισμούς της εμπιστοσύνης από τους πολιτισμούς της δυσπιστίας, τους πολιτισμούς της λογικής από τους πολιτισμούς της θεολογίας; Και είναι ένδειξη τέτοιων, βαθύτερων πολιτιστικών αντιστάσεων το γεγονός ότι ο ελληνικός χάρτης διάδοσης του ιού είναι αντιστρόφως ανάλογος του χάρτη διάδοσης των εμβολιασμών αλλά ευθέως ανάλογος του δείκτη επιρροής της εκκλησίας στην τοπική κοινωνία (και όχι της επίσημης Εκκλησίας που στην πλειοψηφία της ορθοφρονεί, αλλά των εναλλακτικών δικτύων της, του παπά της ενορίας, του καλόγερου που προσφέρει πνευματική καθοδήγηση και κατηχεί κατά του εμβολίου);

Δεν πείθομαι. Γιατί αν κάποιος μπορεί να καταφύγει στη θεωρία της «σύγκρουσης των πολιτισμών» για να εξηγήσει τη διαφορά στη συμπεριφορά Ανατολικής και Δυτικής Ευρώπης, ποια αρχαία πολιτιστική γραμμή εξηγεί την αντίστοιχη διαφορά μεταξύ Μασαχουσέτης (70%) και Γουαϊόμινγκ (44%) ή μεταξύ Καλιφόρνιας (63%) και γειτονικής Αριζόνας (52%) στις ΗΠΑ; Γιατί εκεί οι μπλε κομητείες των Δημοκρατικών εμβολιάζονται, ενώ οι κόκκινες των Ρεπουμπλικανών αντιστέκονται;

Ας επιστρέψουμε, λοιπόν, στο συγκεκριμένο, στην περίπτωση της Πορτογαλίας και της Ελλάδας. Γιατί, στ’ αλήθεια, οι Πορτογάλοι, πριν μας βάλουν τα γυαλιά στη διαχείριση της πανδημίας, μας είχαν δείξει έναν πιο αποτελεσματικό και λιγότερο επώδυνο δρόμο για τη διαχείριση της χρεοκοπίας;

Υπάρχουν εξηγήσεις «τεχνικές». Το ελληνικό πρόγραμμα απέτυχε γιατί έδωσε έμφαση στη λιτότητα και όχι στις μεταρρυθμίσεις (με εξαίρεση την πρώτη περίοδο της κυβέρνησης Παπανδρέου), γιατί έδωσε λιγότερη από την αναγκαία έμφαση στις πραγματικές αιτίες της χρεοκοπίας – τη λειτουργία του κράτους, την παράλυση της Δικαιοσύνης, την ένταση της διαφθοράς, την εξοικείωση της μικρής επιχειρηματικότητας με τη φοροδιαφυγή, τις κλειστές αγορές, την κρατικοδίαιτη επιχειρηματικότητα (χθεσινά στοιχεία: τα 1,99 δισ. των επιδοτήσεων του αναπτυξιακού νόμου του 2011 δημιούργησαν 6.167 νέες θέσεις εργασίας, δηλαδή κάθε θέση επιδοτήθηκε με 322.854 ευρώ!). Κι έτσι η Ελλάδα μείωσε τα ελλείμματά της με λιτότητα μόνον. Η Πορτογαλία με λιτότητα αλλά και με αύξηση των εξαγωγών της κατά 25%. Η Πορτογαλία στα μνημονιακά της χρόνια αύξησε τις εξαγωγές της κατά ένα τέταρτο. Η Ελλάδα τις μείωσε.

Αλλά υπάρχουν και εξηγήσεις πολιτικές· άλλωστε και η ανισορροπία λιτότητας – μεταρρυθμίσεων πολιτική αιτία έχει, την αδυναμία/απροθυμία των ελληνικών κυβερνήσεων να μπουν στην περιπέτεια των μεταρρυθμίσεων. Ωστόσο, υπάρχει κάτι περισσότερο από αυτό. Η Πορτογαλία, πριν καταφύγει στον «μηχανισμό», είχε δοκιμάσει να προλάβει το κακό με τρία made in Portugal προγράμματα λιτότητας που είχαν ψηφιστεί με μεγάλη πλειοψηφία στη Βουλή, με σύμπραξη των δύο βασικών κομμάτων της αντιπολίτευσης. Και όταν ήρθε το μοιραίο, το κυβερνών Σοσιαλιστικό Κόμμα συναποδέχθηκε το Μνημόνιο με τα δύο κόμματα της Κεντροδεξιάς και η χώρα πήγε αμέσως σε εκλογές, με τα τρία κόμματα να δηλώνουν πως όποιος κερδίσει θα εφαρμόσει τη συμφωνία. Οπως και έγινε. Και κανείς – ούτε τα εκτός συμφωνίας κόμματα της Αριστεράς – δεν επιχείρησε να επενδύσει στην αγανάκτηση ή να υποσχεθεί ότι όλα θα καταργηθούν μ’ έναν νόμο κι ένα άρθρο.

Συμπέρασμα: μπορεί να ψάξει κανείς, αν έχει κέφι, στην ιστορία και την κουλτούρα εξηγήσεις για την ανάσχεση του εμβολιασμού. Αλλά αν συγκρίνει συγκεκριμένα Ελλάδα και Πορτογαλία, τόσο ως προς τα Μνημόνια όσο και ως προς τα εμβόλια, τη βασική διαφορά δεν την κάνει η ιστορία. Την κάνει η ποιότητα πολιτικής ηγεσίας. Ή η έλλειψή της.